Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Di tích khảo cổ học Cát Tiên được phát hiện năm 1985, sau nhiều đợt khai quật, nghiên cứu cho thấy “Cát Tiên có niên đại sớm hơn – có thể được khởi đi từ thế kỷ thứ IV và kết thúc khoảng thế kỷ thứ VIII.” (PGS.Bùi Chí Hoàng - Hội thảo khoa học Di tích khảo cổ Cát Tiên lần II năm 2008). Tất cả các công trình kiến trúc được khai quật tại di tích đều đã bị sụp đổ chỉ còn phần móng và một đoạn thân kiến trúc.

Sau thời gian khai quật xuất lộ di tích kiến trúc, Ban quản lý di tích Cát Tiên (nay là Bảo tàng Lâm Đồng) đã có nhiều nỗ lực trong công tác bảo quản di tích, tuy nhiên đây là di tích kiến trúc đã bị “lãng quên” và “chôn vùi” trong lòng đất hơn một ngàn năm, hiện di tích đang bị xuống cấp nghiêm trọng. Nhiều đoạn tường gạch bị mục hoặc rã mạch (hoàn thổ) dẫn đến nguy cơ sụp đổ.

Một địa danh trong quá khứ hơi khó định vị về địa lý hành chính

Cát Tiên ngày nay là một huyện thuộc tỉnh Lâm Đồng. Đó là một điều rất đơn giản. Thật ra trong lịch sử vùng này có thời là đất của Đồng Nai, rồi Đồng Nai Thượng, rồi Phước Long lại Bình Dương, Sông Bé, tỉnh Sông Bé theo dòng sông Đồng Nai, được cắt về tỉnh Lâm Đồng. Theo địa danh, những âm vang lên vùng đất này làm cho người nghe cứ ngỡ đây là một vùng đất mới với các tên Phù Mỹ, Quảng Ngãi, Đức Phổ, Gia Viễn… Với khảo cổ học việc đưa ra ánh sáng khoa học một di tích đồ sộ Cát Tiên đã cất lên tiếng nói xưa đầy truyền thống bản địa của một vùng kỳ lạ. Sự nổi tiếng của vùng rừng quốc gia với loài thú tê giác hiếm hoi còn sót lại tô điểm thêm bằng một di tích lịch sử, có diện tích rộng lớn, phân bố trải dài trên 15km bên tả ngạn sông Đồng Nai. Một bồn địa màu mỡ, rải rác các ngọn đồi thấp và có thể cả những ngọn đồi do người xưa đắp lên.

Năm 1985, lần đầu tiên giới khảo cổ học Việt Nam được biết đến tại vùng đất huyện Cát Tiên, tỉnh Lâm Đồng có một quần thể di tích phân bố dọc theo tả ngạn sông Đồng Nai (khoảng 15km) từ xã Quảng Ngãi đến xã Đức Phổ. Sau đó, Viện khảo cổ học Việt Nam và Trung tâm Khảo cổ học thuộc Viện Khoa học Xã hội Vùng Nam Bộ đã tiến hành 8 đợt khai quật nghiên cứu trong các năm 1994, 1996, 1998, 2001, 2003 và 2006, 14 phế tích kiến trúc đã được phát lộ (chủ yếu ở thôn 1 – xã Quảng Ngãi – huyện Cát Tiên – tỉnh Lâm Đồng, đây được xác định là khu trung tâm). Ngoài ra, các đoàn khai quật còn tiến hành điều tra, thám sát trên diện rộng tại xã Gia Viễn (huyện Cát Tiên) và xã Đạ Lây (huyện Đạ Tẻh). Qua đó, các nhà khảo cổ đã xác định được tính chất văn hóa và giá trị của di tích. Với những giá trị về khoa học lịch sử, văn hóa, kiến trúc, nghệ thuật…