Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Nghi lễ tấu chức thầy vỗ trống Baranưng - Mâduen của người Chăm

Dân tộc Chăm vốn có một nền văn hóa truyền thống từ lâu đời rất phong phú và đặc sắc. Nền văn hóa ấy có sự kế thừa chọn lọc những yếu tố nội sinh và ngoại sinh, đặc biệt trong lĩnh vực tôn giáo, tín ngưỡng. Những nghi lễ độc đáo trong tín ngưỡng, tôn giáo của người Chăm Bàlamôn (Ahiér) và người Chăm Bàni (Awal) là cơ sở để bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống dân tộc. Trong đó, lễ tấu chức thầy vỗ trống Baranưng - Mâduen là nghi lễ quan trọng của người Chăm. Nghi lễ nhằm xin phép các vị thần linh phù hộ độ trì cho thầy vỗ được bình an, học hỏi thông suốt quá trình hành đạo, thành thạo các giai điệu trống Baranưng cùng các bài thánh ca ca ngợi công đức của các vị thần linh mà cộng đồng tôn thờ.

Một phần quang cảnh nghi lễ tấu chức thầy vỗ trống Baranưng - Mâduen của người Chăm

Trong hàng ngũ chức sắc có nhiều hệ phái khác nhau, mỗi hệ phái phụ trách một công việc hành lễ riêng biệt. Hệ phái thầy vỗ trống Baranưng - Mâduen là chức sắc dân gian chuyên hành lễ trong hệ thống Rija của người Chăm, như: Rija Praong (lễ tôn chức vũ sư tộc họ), Rija Nâgar (lễ tống ôn đầu năm theo lịch Chăm), Rija Harei (lễ Chà và ban ngày), Rija Dayap (lễ Chà và ban đêm của tộc họ)... Tuy nhiên, trong cộng đồng Chăm Bàlamôn và Chăm Bàni đều có hệ phái thầy vỗ trống Baranưng - Mâduen để phục vụ hành lễ cho cộng đồng. Đây là hệ phái mà Hồi giáo đã được người Chăm bản địa hóa để phục vụ cho văn hóa tín ngưỡng của mình, bắt đầu từ thời Po Romê thế kỷ XVI - XVII.

Lễ tấu chức thầy vỗ trống Baranưng - Mâduen được tổ chức trong một ngày tại không gian nhà sinh hoạt cộng đồng. Tại đây, người ta cho dựng một cái rạp hai mái lợp lá, mặt chính hướng về phía Đông và cửa rạp mở về hướng Tây. Lễ vật chính trong nghi lễ này gồm 1 con dê, 4 con gà, trầu cau, rượu…

Mở đầu nghi lễ, người trong gia đình chủ lễ mời một vị tu sĩ Bàni đại diện mời các vị thần về dùng lễ vật dâng cúng. Các vị thần được mời, gồm có: Po Sa jâng (vị thần sáng tạo), Po Tuk Saidin, Po Bargina, Po Cahya, Po Nun Tajuh, Tri Mâng Num, Tri Beng Su, Tri Gha Mâng Kem, Tri Dara Nainéh,... Đây là các vị thần Yang đại diện cho vùng núi (còn gọi là Patau Cek). Sau đó vị tu sỹ Bàni tiếp tục mời cơm các vị thần Yang đại diện cho vùng biển (còn gọi là Patau Tasik), như: Po Mat Tuk Ngau, Po Bargina Jawơt, Po Bargina Jali, Po Bargina Jasinh, Po Bargina Jatai, Teng Kali, A Dién, A Dah, Sa No, Sa Ki, Bayo, Pa dalem, Ja Milot,…

Trong quá trình mời các vị thần dùng cơm, vị chủ lễ (thầy Mâduen) phải vỗ trống Baranưng để hát các bài thánh ca ca ngợi công đức của từng vị thần. Việc dâng lễ vật thết đãi các vị thần linh diễn ra trong khói trầm hương nghi ngút do vị tu sỹ Bàni đọc kinh cầu nguyện, tạo cho không gian nghi lễ thêm trang trọng và linh thiêng. Các thành viên trong tộc họ của người được tấu chức luôn chấp hai tay trên đầu, khấn vái thần linh phù hộ cho việc tấu chức thầy vỗ được suôn sẻ và mang lại bình an cho gia tộc.

Nghi thức tấu chức thầy vỗ trống Baranưng chính thức bắt đầu vào cuộc lễ xông khói trầm hương và đưa tay tuyên thệ trước bàn tổ (Da naok) của vị Mâduen được tôn chức. Trên bậc Côrasi (bậc cấp bằng gỗ, cao khoảng 30cm) được trang hoàng bằng khăn trắng, làm nơi đặt 5 cái thôn Hala (khay trầu xếp theo tầng và có trang trí hoa) để dâng cúng. Vị chủ lễ vỗ trống Ghi năng và hát các bài thánh ca ca ngợi công đức của các vị thần, Yang. Sau đó, các vị Mâduen khác sẽ cùng với ông nâng Gego (vật dụng đốt trầm có gắn cây nến) đưa xung quanh cơ thể của vị thầy vỗ được tấu chức nhằm thanh tẩy cơ thể sạch sẽ, tránh mọi kiếp nạn, tai ương. Lúc này, vị thầy vỗ được tấu chức lần lượt đưa tay trái và tay phải trước bàn tổ để khấn vái và tuyên thệ với các vị thần linh sẽ tu tâm theo đạo, không sát sinh, sẵn lòng cứu giúp quần chúng và kiêng cử trong ăn uống (không ăn thịt heo), không ăn thịt những con vật đã chết (chết lâu không rõ nguồn gốc), kiêng cử trong lời ăn tiếng nói… Sau đó, vị chủ lễ đưa Gego (vật dụng đốt trầm có gắn cây nến) đặt trước mặt bàn tổ và cuộc lễ kết thúc.

Trong nghi lễ, không thể thiếu các điệu múa mừng của các vị Mâduen và bà con trong tộc họ, cùng sự hòa nhịp của trống Ghi năng, trống Baranưng, tiếng kèn Sarana, tiếng chiêng, lục lạc một cách hài hòa, nhịp nhàng. Các vị Mâduen và bà con trong tộc họ thường múa các điệu Tiaong, Biyén, Patra, Kamang, Marai…, mô phỏng điệu múa của chim Công, chim Trĩ…, mà chúng ta thường thấy trong hệ thống múa Rija của người Chăm.
Tấu chức thầy vỗ trống Baranưng - Mâduen là một nghi lễ độc đáo mà hiện nay cộng đồng người Chăm ở tỉnh Lâm Đồng vẫn còn lưu giữ và thực hiện.

Trong nghi lễ còn phô diễn các hình thức diễn xướng dân gian thông qua vị chủ lễ Mâduen hát các điệu ca ngợi công đức của các vị thần linh, trình diễn những điệu múa truyền thống của người Chăm, với sự diễn tấu thăng hoa của bộ nhạc cụ truyền thống Chăm, tạo cho không khí nghi lễ thêm phần sinh động và náo nhiệt. Đây chính là phần hội mà chúng ta thường thấy trong nghi lễ này.

Dưới góc nhìn văn hóa, lễ tấu chức thầy vỗ trống Baranưng - Mâduen là sự giao thoa giữa tôn giáo, tín ngưỡng Chăm Bàlamôn (Ahiér) và Chăm Bàni (Awal), vốn tồn tại độc lập và qua quá trình lịch sử đã bị bản địa hóa. Bởi trong quá trình thực hiện nghi lễ dâng cúng đều có sự hiện diện của vị tu sĩ Bàni. Đây cũng là một căn cứ khoa học để giải mã cho việc tồn tại cộng đồng Chăm Bàni hiện nay.

Lư Quốc Thiện