Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Sưu tập mộ chum văn hóa Sa Huỳnh ở khu vực Đông Lâm Đồng

Văn hóa Sa Huỳnh được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1909 bởi nhà khảo cổ học người Pháp M.Vinet tại khu vực Sa Huỳnh (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi). Từ phát hiện ban đầu này, qua quá trình mở rộng khảo sát, hệ thống di tích thuộc văn hóa Sa Huỳnh đã được ghi nhận tại nhiều địa điểm khác nhau ở miền Trung và Nam Trung Bộ Việt Nam, trong đó có Lâm Đồng.

Một hiên vật mộ chum thuộc văn hóa Sa Huỳnh ở khu vực Đông Lâm Đồng

Tại khu vực Đông Lâm Đồng, di tích Động Bà Hòe được phát hiện từ những năm 1920 trong bối cảnh người Pháp thi công tuyến giao thông Bắc - Nam. Theo tư liệu đăng trên tạp chí của Trường Viễn Đông Bác Cổ (BEFEO) năm 1924, H.Parmentier dẫn lại thông tin từ A.Sallet về khả năng tồn tại một địa điểm khảo cổ mang đặc trưng tương đồng với văn hóa Sa Huỳnh tại khu vực lân cận Phan Thiết.

Trải qua hơn một thế kỷ nghiên cứu, diện mạo văn hóa Sa Huỳnh ngày càng được nhận diện rõ nét với hàng chục di tích và hàng nghìn hiện vật. Những phát hiện này không chỉ khẳng định tính thống nhất về đặc trưng văn hóa mà còn cho thấy sự đa dạng mang tính khu vực, đặc biệt ở khu vực Đông Lâm Đồng.

Trong hệ thống các yếu tố cấu thành, mộ chum được xem là đặc trưng tiêu biểu và có giá trị phân biệt quan trọng đối với các nền văn hóa đồng đại. Theo Tiến sĩ Hoàng Thúy Quỳnh, các di tích thuộc văn hóa Sa Huỳnh ven biển Lâm Đồng (thường được gọi là Sa Huỳnh Nam) cho thấy loại hình mộ táng chủ yếu sử dụng chum, vò gốm làm quan tài với sự đa dạng về hình thái, bao gồm: chum hình cầu (phổ biến tại Phú Trường, Bàu Hòe, với thân vai trang trí hoa văn khắc vạch, in chấm); chum hình trứng (kích thước nhỏ hơn so với loại hình Sa Huỳnh Bắc); chum hình trụ biến thể (dáng thấp, lòng rộng, phát hiện tại Phú Trường); và loại hình nồi vò úp nhau, có vai gãy góc, miệng loe, trang trí mô típ khắc vạch (tiêu biểu tại Bàu Hòe II).

Đáng chú ý, trong các mộ chum thường phát hiện hệ thống đồ tùy táng phong phú như qua đồng, rìu đồng, rìu đá, bát bồng, cùng các loại hạt chuỗi bằng đá và thủy tinh. Tổ hợp hiện vật này phản ánh trình độ kỹ thuật của cư dân Sa Huỳnh đang ở giai đoạn chuyển tiếp, khi kỹ thuật luyện kim đã xuất hiện, nhưng công cụ đá vẫn tiếp tục được sử dụng song song. Đồng thời, sự hiện diện của vũ khí và công cụ sản xuất cho thấy xã hội đã có tổ chức nhất định, gắn với nhu cầu lao động và tự vệ cộng đồng.

Mặt khác, việc chôn theo nhiều đồ tùy táng thể hiện rõ quan niệm của cư dân Sa Huỳnh về thế giới bên kia sau khi chết. Sự khác biệt về số lượng và giá trị hiện vật giữa các mộ táng cũng phản ánh sự phân hóa xã hội, khi những mộ giàu đồ tùy táng (đặc biệt là đồ đồng và trang sức quý) nhiều khả năng thuộc về các cá nhân có địa vị cao, trong khi các mộ nghèo hơn thuộc về tầng lớp bình dân.

Đặc biệt, sự xuất hiện của các vật liệu ngoại lai không có sẵn tại địa phương, như nephrite, agate hay carnelian, là bằng chứng quan trọng cho thấy cư dân Sa Huỳnh đã tham gia vào các mạng lưới giao lưu và trao đổi rộng khắp trong khu vực.

Như vậy, các đặc trưng về mộ chum và đồ tùy táng không chỉ phản ánh kỹ thuật chế tác và tập quán mai táng, mà còn góp phần làm sáng tỏ cấu trúc xã hội, đời sống tinh thần và mối quan hệ giao lưu văn hóa của cư dân Sa Huỳnh, đặc biệt trong không gian Đông Lâm Đồng.

Hiện nay, tại cơ sở Bảo tàng Bình Thuận (số 04, đường Bà Triệu, phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng), đang lưu giữ và trưng bày gần 1.000 hiện vật, trong đó có 192 hiện vật thuộc văn hóa Sa Huỳnh. Đây là nguồn tư liệu quý giá phục vụ công tác tham quan, giáo dục và nghiên cứu khoa học.

Hoàng Văn Đàn