Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Những giọt tháp Chăm rơi từ trời xanh

Sau ngày thống nhất đất nước, nhạc sĩ Văn Cao lần đầu tiên vô Quy Nhơn, khi nhìn những ngôi tháp Chăm đứng uy nghiêm trên đồi cao mà nhiều người quen gọi tháp Chàm, ông đã xuất thần viết lên những câu thơ:

“Từ trời xanh
Rơi
Vài giọt tháp Chàm”

Những tháp Chăm qua cảm nhận của nhạc sĩ Văn Cao như không được xây lên từ đất mà rơi xuống từ trời xanh là hình ảnh đầy tính biểu tượng của một di sản văn hóa đặc sắc.

Di tích Tháp Pô Sah Inư

Tháp Chăm là loại hình kiến trúc cổ độc đáo, được xây dựng theo một mô hình kiến trúc riêng biệt bằng một kỹ thuật đặc sắc. Ngày nay, đến với tháp Chăm để tìm hiểu về đời sống vật chất, tinh thần đa dạng, phong phú của dân tộc Chăm, đặc biệt là điều kiện sống, trình độ phát triển, mối quan hệ giao lưu văn hóa… đã tạo nên bản sắc văn hóa Chăm trong chiều dài lịch sử hàng ngàn năm.

Ngày xưa, hệ thống tháp Chăm từng được xây dựng trên khắp các địa bàn cư trú của người Chăm. Từ những ngôi tháp đứng sừng sững trên cao nguyên đại ngàn, đến những ngôi tháp duyên dáng soi bóng bên các dòng sông, hay ngạo nghễ đứng trầm mặc trên đỉnh các đồi cao, lung linh tỏa sáng dọc dải đất duyên hải miền Trung đầy nắng gió… Theo thời gian, khi hòa nhập chung vào cộng đồng lãnh thổ, dân tộc, nền văn hóa Chăm trở thành một bộ phận trong cộng đồng văn hóa các dân tộc Việt Nam. Đến nay, được biết cả nước ta có trên 64 ngôi tháp Chăm, cùng hàng trăm phế tích kiến trúc đền tháp trên nhiều vùng miền. Tháp xa nhất về phía Bắc là tháp Trung Đơn (thuộc tỉnh Quảng Trị); tháp xa nhất về phía Nam là tháp Pô Sah Inư (thuộc tỉnh Lâm Đồng); về phía Tây là hệ thống các tháp trên cao nguyên, như Yang Mun (thuộc tỉnh Gia Lai), Yang Prong (thuộc tỉnh Đắk Lắk), hay các phế tích thuộc tỉnh Quảng Ngãi; tập trung đậm đặc nhất là vùng duyên hải miền Trung, thuộc địa bàn thành phố Đà Nẵng, các tỉnh Gia Lai, Khánh hòa, Lâm Đồng.

Các nhà nghiên cứu đều cho rằng, mô hình tháp Chăm chịu ảnh hưởng của kiến trúc tháp Ấn Độ, được xây dựng làm nơi thờ các vị thần, chủ yếu là Shiva, Vischnu, Bhrama, cùng các vị thần khác của Ấn Độ giáo. Ngoài biểu tượng thờ trong lòng tháp, phần điêu khắc, trang trí các tháp cũng mang đậm tính thẩm mỹ của một công trình nghệ thuật.

Tháp Chăm được xây dựng chủ yếu từ vật liệu gạch, có cả chất liệu đá nhưng không nhiều, với những đặc trưng riêng về kỹ thuật, mỹ thuật của dân tộc Chăm, phát triển qua mỗi thời kỳ lịch sử. Nhiều nguồn tư liệu cho thấy, từ thế kỷ IV - VI, văn hóa Ấn Độ đã có ảnh hưởng khá sâu rộng đến mọi vùng đất Chăm, nhưng cho đến nay, chưa tìm được các kiến trúc tháp Chăm có niên đại sớm trước thế kỷ VII. Các nhà nghiên cứu cho rằng, có sự chuyển biến qua các giai đoạn lịch sử trong kiến trúc tôn giáo Chăm. Lúc đầu, các kiến trúc tôn giáo được xây dựng bằng vật liệu nhe, kém bền vững (gỗ, tre, lá…). Về sau, khi cư dân đủ điều kiện đã chuyển dần sang các vật liệu xây dựng bền vững. Kiến trúc tôn giáo Chăm chuyển từ đền thờ theo tín ngưỡng bản địa từ trước đó, dần cbuyển sang kiến trúc tháp hoàn toàn mang đậm ảnh hưởng của kiến trúc tháp Ấn Độ. Đây là một quá trình chuyển biến lâu dài qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau và thể hiện qua các công trình kiến trúc vẫn còn tồn tại đến ngày nay.

Tìm hiểu tháp Chăm, ta sẽ nhận thấy từ nét kỳ vĩ mà thanh tú, hài hòa của hình khối, đến sự nuột nà, tinh tế trong đường nét điêu khắc đã tạo nên những tác phẩm kiến trúc hoàn chỉnh, làm phong phú, sinh động thêm cho nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Chăm. Cũng từ đó mà tạo nên sức hút khám phá mãnh liệt không chỉ với nhà nghiên cứu mà còn với đông đảo công chúng trong nước và quốc tế.

Trải qua hàng ngàn năm, dưới tác động hủy hoại của tự nhiên và con người, nhất là sự tàn phá khốc liệt qua nhiều cuộc chiến tranh, các kiến trúc tháp Chăm hiện nay đa phần không còn nguyên vẹn. Tuy nhiên, nhận thức rõ giá trị của tháp Chăm trong tổng thể các di tích văn hóa chung của dân tộc, Nhà nước ta đã quan tâm trùng tu, tôn tạo, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hóa trong đời sống đương đại. Đến với tháp Chăm, tìm hiểu những kiến trúc độc đáo “rơi từ trời xanh” là hành trình tìm đến chân thiện mỹ của một nền văn hóa từng tỏa sáng trong lịch sử và đóng góp cho nền văn hóa hôm nay. Đây là hành trình hết sức cần thiết không chỉ cho hiện tại mà cho cả tương lai, để hiểu sâu sắc và toàn diện về một nền văn hóa Chăm rực rỡ trong lịch sử nước nhà.

Thái An

Tài liệu tham khảo
1. Lê Đình Phụng - Phạm Văn Triệu, Kiến trúc Champa trong lịch sử, NXB Khoa học xã hội - MaiHaBooks, Hà Nội, 2021.
2. Lê Đình Phụng, Mỹ Sơn vùng đất thiêng vương quốc cổ Champa, NXB Khoa học xã hội, TP.Hò Chí Minh, 2019.
3. Ngô Văn Doanh, Văn hóa cổ Champa sự thật và huyền thoại, NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 1998.