Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Bảo quản hiện vật kim loại tại di chỉ mộ táng Tà Lú, xã Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng

Qua công tác nghiên cứu, sưu tầm khai quật khảo cổ, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng đã phát hiện nhiều hiện vật thời tiền sử như văn hóa Sa Huỳnh, Đa Kai và nối tiếp Chăm, Raglai, Kơ Ho, Chơ Ro… gồm nhiều chủng loại, loại hình, chất liệu khác nhau. Nổi bật gần đây đã phát hiện 50 hiện vật kim loại (bằng đồng, sắt) tại di chỉ mộ táng Tà Lú, xã Phan Sơn, gồm các công cụ lao động, vũ khí như rìu, dao, lao, kiếm, mũi tên.

Cán bộ Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng thực hiện bảo quản hiện vật

Do nằm dưới lòng đất hàng trăm năm, hiện vật chịu tác động của môi trường ẩm ướt, chứa nhiều chất clo hóa và các loại muối vô cơ, khoáng chất như muối sunfat, các chất oxy hóa khác. Các chất này sau khi hòa tan trong nước sẽ hình thành dung dịch điện ly mạnh, có tác động ăn mòn kim loại. Đặc biệt, khi hiện vật được lấy lên khỏi lòng đất, gặp không khí ô nhiễm, bụi bẩn, hơi mặn thì tính ăn mòn xảy ra rất nhanh chóng.

Vì vậy, công tác bảo quản hiện vật cần phải được tiến hành vệ sinh ban đầu tại nơi khai quật. Khi đưa hiện vật về kho cơ sở cần sớm tiến hành đánh giá, phân tích, xác định được thành phần kim loại, thành phần chất ăn mòn, loại hình ăn mòn, mức độ ăn mòn nông hay sâu, còn phần lõi hay không, trên lớp võ có còn sơn, minh văn, ký tự… để tiến hành bảo quản.

Quy trình bảo quản hiện vật được tiến hành qua các bước sau:

Bước 1: Chụp ảnh, đánh giá tình trạng trước khi bảo quản.

Bước 2: Xác định nguyên nhân gây hư hại là do hiện vật nằm dưới đất chịu tác động của môi trường tự nhiên nên bị hoen rỉ.

Bước 3: Làm sạch, loại bỏ các tác nhân gây hại, gồm có 2 cách sau:

- Làm sạch bằng phương pháp cơ học:

+ Đối với những hiện vật bề mặt có các sản phẩm ăn mòn như gỉ sần sùi, đất cứng, hoặc các chất hữu cơ che lấp hoa văn, khi làm sạch khô dùng các dụng cụ cầm tay như dao mổ, dụng cụ nha khoa cậy bỏ cẩn thận các mảng gỉ bám bên ngoài. Trong một số trường hợp cần thiết cũng dùng máy mài nha khoa chuyên dụng để loại bỏ các sản phầm ăn mòn trên bề mặt. Dùng máy hút bụi trong suốt quá trình làm sạch khô để hạn chế bụi bẩn không di chuyển vào không khí ảnh hưởng đến các hiện vật khác và các thiết bị trong phòng bảo quản.

+ Kết hợp với làm sạch khô là làm sạch ướt: sử dụng panh xô, tăm bông kết hợp với dung môi hữu cơ (ethanol, axetone, white sprit,…), nước cất, hoặc kết hợp nước cất/ethanol theo tỉ lệ thường là 1:1. Dùng tăm bông đã được làm ẩm lăn nhẹ nhàng trên bề mặt hiện vật. Việc làm sạch này sẽ dừng lại khi đã làm lộ được bề mặt gốc của hiện vật.

- Làm sạch bằng phương pháp hóa học: phương pháp này được áp dụng khi phương pháp làm sạch cơ học không hiệu quả hoặc không thể thực hiện được. Với nhiều hiện vật, việc sử dụng dao mổ hay các dụng cụ khác để cố loại bỏ các sản phẩm ăn mòn trên bề mặt sẽ gây tổn hại đến hiện vật. Trong những trường hợp như thế sẽ phải dùng các loại hóa chất để loại bỏ các mảng/điểm ăn mòn.

Bước 4: Ức chế ăn mòn.

- Chuẩn bị dung dịch ức chế ăn mòn: Ngâm hoặc nhúng chất ức chế sắt axit tanic 10% trong athanol rồi đậy kín trong 24 giờ. Trường hợp với những hiện vật kích thước lớn, dùng panh xô quét BTA lên toàn bề mặt hiện vật, sử dụng bông có dung dịch BTA quấn kín hiện vật và bọc lại bằng túi nilon để 24 giờ.

- Lấy hiện vật ra khỏi dung dịch BTA, lau sạch BTA dư bằng ethanol trên bề mặt hiện vật.

- Làm khô hiện vật: cho hiện vật vào tủ sấy, sấy từ 4 - 8 giờ ở 500C. Nếu không có tủ sấy có thể nhúng hiện vật vào axetone, sau đó vớt ra, để khô tự nhiên.

Bước 5: Gia cố và tạo lớp màng bảo vệ hiện vật.

- Chuẩn bị dung dịch keo: hòa tan paraloid B72 trong dung môi để thu được dung dịch keo paraloid B72 4% (Cách pha cho 100gr dung dịch keo: 3gr paraloid B72 hòa tan trong 97gr dung môi). Dung môi hòa tan B72 thường là axeton. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, để tăng độ thẩm thấu của keo có thể dùng hỗn hợp axeton - ethanol hoặc toluene thay thế cho axetone.
Thao tác tạo lớp màng bảo vệ có thể thực hiện bằng cách nhúng hoặc quét lên hiện vật, cụ thể như sau:

- Nhúng hiện vật sau khi đã được xử lý ức chế ăn mòn và làm khô vào dung dịch Paraloid B72 có nồng độ từ 3% tùy thuộc vào tình trạng của từng hiện vật.

- Hoặc sử dụng bút lông mềm, panh xô quét đều dung dịch Paraloid B72 nồng độ 3% phủ kín bề mặt hiện vật.

- Sau khi xử lý với dung dịch Paraloid B72, hiện vật được để khô tự nhiên. Lớp keo sẽ khô và ổn định sau 24 giờ sử dụng.

Sau khi được bảo quản, kết quả đã loại bỏ hết các các tác nhân gây hại, ngâm chất ức chế rỉ và phủ keo, những hiện vật đã bảo đảm yêu cầu bảo quản trong điều kiện lưu giữ trưng bày bình thường. Công tác bảo quản của Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng đối với hiện vật kim loại phát hiện trong lòng đất tại di chỉ mộ táng Tà Lú, xã Phan Sơn nói riêng và hiện vật phái hiện trong các đợt sưu tầm, khai quật tại các di tích trên địa bản tỉnh Lâm Đồng nói chung là việc làm thường xuyên, nhằm đảm bảo yêu cầu khoa học, làm tăng tuổi thọ cho hiện vật, đáp ứng công tác trưng bày, tuyên truyền, giáo dục phục vụ khách tham quan.

Trịnh Xuân Hùng