Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Dụng cụ và phương thức đánh bắt cá truyền thống của các cộng đồng cư dân trên cao nguyên Lâm Đồng

Lâm Đồng là tỉnh miền núi nằm ở phía Nam Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ. Địa hình của tỉnh chủ yếu là các cao nguyên xen kẽ thung lũng, đồi núi và hệ thống sông suối, hồ tự nhiên, hồ thủy lợi phân bố rộng khắp. Trong không gian cao nguyên ấy, nguồn thủy sản nước ngọt giữ vị trí quan trọng trong đời sống của các cộng đồng cư dân. Từ đó hình thành nên hệ thống dụng cụ và phương thức đánh bắt cá phù hợp với từng môi trường nước. Điều này không chỉ đáp ứng nhu cầu thực phẩm hằng ngày mà còn phản ánh sự thích ứng linh hoạt của con người với điều kiện tự nhiên đặc thù của địa phương.

Hình ảnh người Mạ đánh bắt cá trên sông suối Lâm Đồng

Điều kiện tự nhiên của cao nguyên tỉnh Lâm Đồng tác động trực tiếp đến việc lựa chọn công cụ và cách thức đánh bắt cá. Khí hậu nơi đây phân hóa rõ rệt (mùa mưa và mùa khô) làm cho mực nước sông suối thay đổi theo mùa đã chi phối phương thức khai thác. Vào mùa mưa, lòng suối mở rộng, nhiều vùng trũng và khu rừng thấp ven suối bị ngập nước, trở thành nơi sinh sản và kiếm ăn của các loài cá. Nguồn cá khi ấy khá dồi dào nhưng phân tán, đòi hỏi người dân phải quan sát kỹ dòng chảy, địa hình và lựa chọn phương thức đánh bắt cá phù hợp. Bước sang mùa khô, mực nước hạ thấp, nhiều đoạn suối chỉ còn lại vũng cạn, ao đọng hoặc lối nước hẹp. Cá thường tập trung tại những nơi còn nước hoặc di chuyển theo những dòng chảy quen thuộc, tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng các dụng cụ thủ công để bắt cá.

Quá trình gắn bó lâu đời với môi trường tự nhiên, các cộng đồng cư dân tại đây đã tích lũy nhiều kinh nghiệm nhận biết mùa cá, hướng bơi của đàn cá, cũng như đặc điểm từng đoạn nước. Từ đó, họ lựa chọn công cụ thích hợp, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt vừa hạn chế tác động tiêu cực đến hệ sinh thái.

Từ nhu cầu đánh bắt thủy sản (cá, tôm, lươn…) ở sông, suối và ruộng nước, mà đan lát trở thành nghề thủ công truyền thống quan trọng, thường được người dân thực hiện vào thời điểm nông nhàn. Phần lớn dụng cụ khai thác thủy sản của đồng bào Tây Nguyên được chế tác thủ công từ những nguyên liệu sẵn có trong tự nhiên như tre, nứa, lồ ô, dây mây... Với những công cụ giản đơn và kỹ thuật truyền đời, họ tạo ra những sản phẩm mang đặc trưng riêng của từng tộc người, đồng thời thích ứng với điều kiện tự nhiên và môi trường nước tại địa phương. Tre già có thớ chắc thường được dùng làm khung; nứa và lồ ô nhẹ, dẻo được chẻ thành nan; dây mây đảm nhiệm vai trò liên kết và gia cố… Sự kết hợp hài hòa giữa vật liệu và kỹ thuật đã tạo nên những công cụ bền chắc, linh hoạt, phù hợp với từng kiểu dòng chảy, từ nước đứng, nước chảy chậm đến nước chảy xiết.

Ở các cộng đồng như Kơ Ho, Mạ, Chu Ru, sau khi hoàn tất việc gieo trồng trên nương rẫy, người dân thu gom vật liệu để đan các công cụ phục vụ trực tiếp cho hoạt động khai thác thủy sản, như nơm, đó, lờ, giỏ đựng cá… Ngày nay, những hiện vật ấy không chỉ phản ánh sinh kế gắn với nghề đánh bắt cá truyền thống mà còn trở thành những thành tố tiêu biểu trong sưu tập dân tộc học.

Đó bắt cá (ảnh trái) của người K’Ho và Lờ bắt cá, lươn (ảnh phải) của người Chu Ru ở Lâm Đồng

Những dụng cụ đánh bắt cá truyền thống phổ biến là đó, lờ và nơm. Chúng được chế tác hoàn toàn từ vật liệu tự nhiên, như tre, nứa, lồ ô và dây mây, phản ánh rõ nét kinh nghiệm khai thác thủy sản của cư dân vùng cao.

Đó có cấu tạo miệng loe rộng, thân thuôn dài và nhỏ dần về phía đáy. Bên trong đặt hom hình phễu, tạo cho cá lối vào thuận lợi, nhưng khó thoát ra ngoài. Khi sử dụng, người dân thường lựa chọn những đoạn suối, mương hoặc lối nước có dòng chảy ổn định, đồng thời có thể đắp bờ nhỏ để dẫn hướng dòng nước, đặt đó giữa lối chảy và xoay miệng theo chiều nước. Nhờ vậy, cá theo dòng di chuyển sẽ tự nhiên chui vào bẫy. Cách đặt đó cho thấy sự quan sát kỹ lưỡng đặc điểm dòng chảy, tập tính di chuyển của cá, cũng như khả năng tận dụng địa hình sẵn có để nâng cao hiệu quả đánh bắt. Trong sinh hoạt hằng ngày, người dân thường mang theo đó khi đi làm nương, hái rau, nhặt củi để tranh thủ xuống suối đặt đó bắt cá.

Lờ là dụng cụ đánh bắt cá, lươn phổ biến ở những vùng nước đứng hoặc dòng chảy chậm. Dụng cụ này thường được chế tác từ lồ ô hoặc tre chẻ nan. Các nan tre được vót mảnh, đan thành thân hình ống và cố định bằng dây mây chắc chắn. Kết cấu đan khít nhưng vẫn có độ thông thoáng, bảo đảm nước lưu thông mà cá, lươn không thoát ra ngoài. Miệng lờ loe rộng, thân thuôn dài. Bên trong có thể treo mồi như giun đất hoặc cá con để dẫn dụ. Các nan ở phần hom được vót nhọn và hướng vào trong, tạo lối vào thuận chiều nhưng cản trở đường ra. Lờ thường được đặt ven ruộng, dọc bờ suối, hoặc nơi ngập nước có cỏ rậm, vào lúc chiều tối và thu lại vào sáng hôm sau, nhằm đạt hiệu quả cao.

Nơm bắt cá của người Kơ Ho ở Lâm Đồng

Nơm là dụng cụ phù hợp với môi trường nước nông như suối nhỏ, vũng cạn hoặc ruộng lúa. Đây là loại công cụ dùng để chụp cá, được đan bằng kỹ thuật khá đơn giản. Tre sau khi chẻ và vót tròn hoặc dẹp, được liên kết bằng dây mây, tạo thành dáng hình chóp nón. Khi sử dụng, phần miệng rộng được úp xuống nước, trong khi đỉnh trên có lỗ nhỏ vừa đủ để người dùng luồn tay vào bắt cá. Nhờ cấu tạo ấy, cá bị giữ lại bên trong nhưng thao tác bắt vẫn thuận tiện. Khác với các loại bẫy đặt cố định như đó hay lờ, dụng cụ này đòi hỏi sự nhanh nhẹn và chủ động trong quá trình sử dụng.

Nhìn chung, tuy khác nhau về cấu tạo và cách vận hành, đó, lờ và nơm đều cho thấy sự am hiểu môi trường sông suối, đồng ruộng, cùng kinh nghiệm tích lũy lâu đời trong khai thác nguồn lợi thủy sản tự nhiên.

Bên cạnh các dụng cụ đặt bẫy, còn có rổ xúc cá, một sản phẩm quen thuộc của nghề đan lát truyền thống. Rổ thường được đan từ tre, nứa hoặc lồ ô chẻ nan mỏng, đan khít và chắc tay. Dụng cụ có kích thước vừa phải, trọng lượng nhẹ, dễ cầm nắm và mang theo khi di chuyển. Miệng rổ rộng, thành hơi loe, đáy đan kín và chắc, giúp giữ cá không bị tuột ra ngoài. Khi sử dụng, người dân dùng rổ để xúc cá ở những đoạn suối cạn, vũng nước nhỏ hoặc ruộng nước nông, đặc biệt hiệu quả khi cá tập trung trong không gian hẹp. Nhờ cấu tạo đơn giản nhưng linh hoạt, rổ xúc cá vừa thuận tiện trong thao tác, vừa phù hợp với điều kiện địa hình sông suối và đồng ruộng ở Tây Nguyên.

Sau khi đánh bắt, cá được cho vào giỏ đựng cá hoặc lồng nhốt cá. Giỏ thường đeo bên hông hoặc sau lưng, có miệng tròn, cổ thắt lại, phần bụng phình rộng để chứa được nhiều cá, phía sau có quai giúp cố định khi di chuyển. Lồng nhốt cá được đan bằng tre, thân hình trụ hoặc thuôn dài, có nắp đậy chắc chắn và thường được ngâm dưới nước để giữ cá tươi cho đến khi kết thúc buổi làm việc. Những vật dụng này thể hiện sự tính toán hợp lý trong việc bảo quản thực phẩm cũng như khả năng thích ứng với điều kiện sông suối và địa hình tự nhiên.

Ngoài các phương thức trên, cần câu cũng được sử dụng, đặc biệt trong đánh bắt cá ban đêm. Cần câu có thể kết hợp với cơ cấu báo hiệu đơn giản: khi cá cắn câu, dây kéo tác động vào ống tre phát ra âm thanh, giúp người câu phát hiện trong đêm tối mà không phải theo dõi liên tục.

Cần câu cá của người Chu Ru ở Lâm Đồng

Bên cạnh các dụng cụ đặt bẫy cố định, đồng bào Tây Nguyên còn sử dụng chài, lưới và vó ở những khu vực mặt nước rộng như lòng suối lớn, hồ tự nhiên hoặc hồ chứa. Chài là tấm lưới tròn có chì viền quanh mép để tạo độ nặng kéo mép chài xuống sát đáy. Khi bắt cá, ngườ ta tung chài phủ nhanh xuống mặt nước, chờ viền chài chạm đáy rồi từ từ kéo lên để giữ cá trong lòng chài. Lưới được đan bằng cước theo khổ dài, thường được căng ngang dòng nước hoặc dọc theo mép suối, dựa vào đường bơi tự nhiên của cá để giữ cá lại khi chúng vướng vào mắt lưới. Vó là tấm lưới đan dày hình vuông, có hai thanh tre căng bốn góc lưới và được hạ xuống nước rồi nhấc lên đột ngột, thích hợp đánh bắt cá ở những nơi nước sâu vừa phải và ít dòng chảy. Việc sử dụng các dụng cụ này đòi hỏi sự nhanh nhẹn, sức lực và kinh nghiệm quan sát dòng nước, thể hiện sự gắn bó mật thiết giữa con người với môi trường sông suối.

Cây thuốc cá dùng đề đánh bắt cá

Song song với các dụng cụ cơ học, người dân địa phương còn vận dụng phương pháp bắt cá bằng lá thuốc cá, một hình thức khai thác truyền thống dựa trên hiểu biết về các loại cây rừng. Cây thuốc cá là tên gọi chung của một số loài cây chứa hoạt chất tự nhiên có khả năng làm cá bị choáng nhẹ khi tiếp xúc. Khi sử dụng, người dân thu hái lá cây thuốc cá, giã nát rồi đổ xuống nơi định bắt cá. Hoạt chất trong lá cây hòa tan vào nước, theo dòng chảy lan xuống hạ lưu. Cá bị ảnh hưởng sẽ bơi chậm hoặc nổi lên, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu bắt bằng cây chọc cá (một cây tre hoặc gỗ dài, đầu nhọn), có khi còn kết hợp cùng nơm, đó hay lưới.

Dụng cụ và phương thức đánh bắt cá truyền thống của các cộng đồng cư dân cao nguyên Lâm Đồng phản ánh rõ nét mối quan hệ gắn bó giữa con người với môi trường sông suối và đồng ruộng. Trong điều kiện tự nhiên đặc thù của vùng cao, hoạt động khai thác thủy sản không chỉ đáp ứng nhu cầu thực phẩm mà còn thể hiện sự am hiểu quy luật mùa vụ, đặc điểm dòng chảy và cách tổ chức lao động phù hợp với từng không gian sinh thái. Qua nhiều thế hệ, những kinh nghiệm ấy được tích lũy, trao truyền và trở thành bộ phận quan trọng của tri thức dân gian địa phương.

Hiện nay, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng lưu giữ và trưng bày nhiều loại dụng cụ đánh bắt truyền thống như nơm, lờ, đó, chài, lưới… Mỗi hiện vật gắn với một phương thức khai thác cụ thể, cho thấy kỹ thuật đan lát thủ công cùng kinh nghiệm lâu đời của cư dân vùng cao. Thông qua hệ thống trưng bày, khách tham quan có thể hình dung rõ hơn cách thức sử dụng công cụ, phương pháp đánh bắt theo từng môi trường nước, cũng như vai trò của nghề đánh bắt cá trong cấu trúc đời sống kinh tế - văn hóa truyền thống tại địa phương.

Trung Tuyển