Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Tăm Blang M’prang Bon (lễ cúng rào bon trồng cây) - lễ hội sum họp cộng đồng lớn nhất của người M’Nông

Mỗi độ mùa lúa chín vàng trên rẫy, thóc thu đầy bồ là tiếng chiêng tiếng cồng lại ngân vang giòn giã trong mỗi bon làng của người M’Nông, báo hiệu mùa lễ hội đã đến. Người M’Nông gọi đây là “Mùa ăn năm, uống tháng”, thường bắt đầu vào vụ thu hoạch lúa rẫy từ tháng 12 năm cũ và kéo dài đến tháng 3 năm mới Dương lịch. Đây là sinh hoạt văn hóa thường niên đặc sắc của tộc người M’Nông, với rất nhiều lễ hội như lễ sum họp cộng đồng, lễ phát rẫy, lễ cúng cơm mới, lễ kết nghĩa, lễ ăn trâu, lễ đặt tên con, lễ cưới,… Trong đó không thể không nhắc đến Tăm B’lang M’prang Bon (lễ cúng rào bon trồng cây), một lễ hội sum họp cộng đồng lớn nhất của người M’Nông, đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào cuối năm 2025.

Quang cảnh lễ hội Tăm Blang M’prang Bon

Lễ hội Tăm Blang M’prang Bon xuất phát từ truyền thuyết xa xưa của tộc người M’Nông Peh. Truyền thuyết kể rằng, trong rừng Nâm Nung thuở xưa, có một bộ tộc Lao Bô (ma rừng) chuyên ăn thịt người. Cứ đêm đến, ma rừng lại lẻn vào bon tìm phụ nữ và trẻ con dọa dẫm khiến người M’Nông Peh lo sợ. Lao Bô không sợ bất cứ thứ gì chỉ trừ cây Blang (cây gạo).

Tăm Blang M’prang Bon thường được tổ chức với quy mô lớn, từ 3 đến 5 năm một lần, có sự tham gia của nhiều bon, được tổ chức vào mùa khô, từ tháng 01 đến tháng 3 Dương lịch. Đây là thời điểm mùa màng nương rẫy đã xong, người dân trong các bon khỏe mạnh, bình yên, thuận tiện để tập trung nghỉ ngơi, ăn uống, vui chơi.

Cây Blang được trồng trong Tăm Blang M’Prang Bon là biểu tượng cho sức sống cộng đồng dâng cao mạnh mẽ bởi sự cố kết, tinh thần đấu tranh kiên dũng, vượt qua mọi khó khăn, thử thách của chiến tranh, đói nghèo, rủi ro trong cuộc sống. Cây Blang trong tâm thức của dân tộc M’Nông như một lực lượng “cảnh vệ” bảo vệ bon, bảo vệ cộng đồng. Thân cây Plang vươn thẳng thể hiện ý chí vươn lên, cũng như tấm lòng ngay thẳng và cả ước muốn được trường tồn, bất khuất, kiên trung trong mọi hoàn cảnh của người M’Nông. Cây Blang được cộng đồng gửi gắm tâm nguyện, tôn thờ bởi vai trò quan trọng của nó, hàm chứa nhiều giá trị cuộc sống. Trong đó, giá trị thực tế và giá trị tâm linh luôn hài hòa và tỏa sáng.

Tăm Blang M’Prang Bon gồm có phần lễ và phần hội. Phần lễ gồm các nghi lễ chính, như lễ cúng xin phép thần linh (thường được thực hiện vào buổi sáng sớm), lễ rào bon trồng cây Blang và lễ tạ ơn thần linh. Phần lễ, tùy vào điều kiện của bon mà Tăm Blang M’Prang Bon được tổ chức với quy mô lớn (lễ cúng trâu) hay nhỏ (lễ cúng heo).

Lễ cúng trâu có những quy định cụ thể, như: Cúng trâu đực phải buộc 7 choé rượu cần và dựng cây nêu 7 tầng; cúng trâu cái phải buộc 9 choé rượu cần và dựng cây nêu 9 tầng. Trước khi dựng cây nêu phải cúng 1 con gà trống, 1 choé rượu cần và diễn tấu cồng chiêng (lễ cúng diễn ra từ 2 - 3 ngày cho đến khi dựng xong cây nêu). Khi buộc trâu vào cây Blang (đầu cây Blang đẽo hình đầu chim phượng hoàng) phải cúng 1 choé rượu cần, 1 con heo và có thể kèm thêm các lễ vật khác. Sau khi đâm trâu hiến sinh cho Yang là nghi lễ khóc trâu với 2 người hát khóc trâu, gồm 1 nam và 1 nữ (dân tộc M’Nông theo chế độ mẫu hệ nên người nữ đóng vai trò hát khóc chính và hát trước, nối tiếp theo là người nam). Trước khi hát, họ dùng ống lồ ô đặt vào nơi vừa đâm trâu và đổ đầy nước vào, tiếp đến lấy 1 nắm cỏ để trên miệng trâu. Nội dung hát khóc trâu kể về công sức của trâu đã đóng góp cho cuộc sống của con người, giờ trâu làm vật hiến tế dâng lên Yang, sau này trâu sẽ làm người. Sau khi thực hiện xong lễ, thầy cúng chính được biếu 1 choé rượu và 1 con heo (ít nhất phải dài ba gang tay người lớn).

Nếu tổ chức lễ cúng heo thì không có quy định, lễ vật dâng cúng gồm 1 con heo và từ 3 - 5 hay (có khi nhiều hơn) chóe rượu cần. Sau khi thực hiện xong lễ, thầy cúng chính (có thể là già làng hoặc người có uy tín nhất bon) được biếu 1 đầu và 1 đùi heo.

Sau khi kết thúc phần lễ là phần hội, bắt đầu tổ chức các hoạt động vui chơi cho bà con trong bon. Tiếng cồng chiêng vang lên, người trong bon hoà mình vào các điệu múa cộng đồng, các điệu dân ca, dân vũ, thổi khèn vui tươi rộn ràng. Những chàng trai, cô gái nắm tay nhau cùng nhảy múa quanh ngọn lửa hồng, cùng ăn thịt, uống rượu cần say sưa hết mình với lễ hội lớn vài năm mới được tổ chức một lần.

Có thể nói, Tăm Blang M’Prang Bon là lễ hội tiêu biểu, chứa đựng những giá trị bản sắc văn hóa lâu đời, có ý nghĩa quan trọng để người M’Nông gặp gỡ, đoàn kết, chia sẻ và hiểu biết lẫn nhau, cầu mong cho mọi người trong bon khỏe mạnh, bình an. Trước sự phát triển kinh tế - xã hội mạnh mẽ hiện nay, những tác động của giao lưu, tiếp biến văn hóa đang làm cho văn hóa truyền thống có nguy cơ bị mai một. Những đặc trưng văn hóa độc đáo như lễ hội Tăm Blang M’Prang Bon rất cần được quan tâm nghiên cứu, bảo tổn và phát huy để sức mạnh cộng đồng, sức sống bền bỉ và dẻo dai như cây Blang sẽ mãi trường tồn cùng cuộc sống của người M’Nông.

Huyền Trâm