Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Cụ ông người M’Nông và ngọn lửa đam mê nghề đan lát

Tháng Ba Tây Nguyên, một buổi chiều nắng nhẹ làm hồng thêm đôi má, những làn gió nhẹ như chạm vào con tim thổn thức trong mùa lễ hội, tôi tìm về dưới căn nhà gỗ đơn sơ, mộc mạc, nơi có một người vẫn lặng lẽ miệt mài với những nan tre, sợi lồ ô… Đó là cụ ông Y Brang, một nghệ nhân đan lát người M'Nông, tại xã Krông Nô, tỉnh Lâm Đồng.

Cụ ông Y Brang (bên phải), nghệ nhân đan lát tại xã Krông Nô cùng tác giả

Năm nay tuổi đã gần 80, dù không may mất đi một cánh tay, nhưng tình yêu với nghề đan lát vẫn nồng cháy, ông đã dành gần trọn cuộc đời cho nghề truyền thống của dân tộc mình. Với bàn tay còn lại, kết hợp cùng đôi chân và sự khéo léo được rèn luyện qua hàng chục năm, ông Y Brang vẫn ngày ngày cần mẫn vót từng nan tre, chuốt từng sợi lạt, khéo léo đan thành nhiều sản phẩm độc đáo.

Từ những nguyên liệu mộc mạc của núi rừng, ông Y Brang đã tạo nên rất nhiều vật dụng quen thuộc trong đời sống hằng ngày như gùi, nia, rổ, rá, giỏ… Những sản phẩm đan lát từ bàn tay khéo léo của ông Y Brang không chỉ phục vụ sinh hoạt gia đình mà còn được đem trao đổi, buôn bán, góp phần cải thiện cuộc sống.

Với kinh nghiệm hơn 50 năm đan lát, ông Y Brang chia sẻ, nghề đan lát truyền thống của người M’nông chủ yếu do người đàn ông đảm nhiệm. Để hoàn thành một sản phẩm, phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ và công phu.

Trước hết là khâu chọn nguyên liệu. Tre, nứa, lồ ô, mây, cói, dây rừng hay các loại vỏ cây như sâm lũ, sim rừng, cóc rừng… đều phải được lựa chọn cẩn thận. Tre thường được chặt khi đã đủ từ ba năm tuổi trở lên để đảm bảo độ dẻo và chắc. Theo kinh nghiệm của người xưa, tre chỉ nên chặt vào những ngày cuối tháng, khi trăng khuyết, vì lúc ấy thân tre ít nước, dễ phơi khô và ít bị mọt.

Sau khi mang về, tre được chẻ thô, phơi khô rồi tiếp tục cắt thành từng đoạn theo kích thước định sẵn. Người thợ bắt đầu chẻ nan, chuốt nan sao cho thật mỏng, đều và dẻo. Đây là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn, bởi chỉ cần sơ suất một chút, sợi nan có thể bị gãy hoặc không đều, ảnh hưởng đến sản phẩm làm ra.

Một nét độc đáo trong nghề đan lát của người M’Nông chính là kỹ thuật tạo màu tự nhiên. Những sợi nan tạo hoa văn được để riêng, vót kỹ trước khi đan và tạo màu bằng cách chọn một loại cây thuộc họ dây leo, lá tròn, có nhựa dính mang về giã nát rồi bôi lên từng sợi nan. Sau đó, đem ngâm dưới bùn khoảng vài ngày, sợi nan sẽ có màu đen bóng rất đẹp. Còn muốn tạo thêm những màu sắc khác, chỉ cần quét chất liệu từ một số loại lá cây rừng, hoặc sơn màu theo thị hiếu hiện nay (bán sẵn trên thị trường), rồi để trên gác bếp một thời gian sẽ tạo thành những sợi nan có màu đậm hay nhạt tùy thuộc vào việc quét màu nhiều hay ít.

Kỹ thuật đan lát của đồng bào M’Nông

Linh hồn của mỗi sản phẩm chính nhờ kỹ thuật đan độc đáo. Người thợ sử dụng nhiều kiểu đan như lóng mốt, lóng đôi, lóng ba hay đan hình lục giác, kết hợp với các kỹ thuật kết nan, quấn nan tinh tế. Từ đó tạo nên những hoa văn giản dị nhưng đầy tính nghệ thuật như hình xương cá, quả trám, hay những đường lượn sóng mềm mại.

Tông màu chủ đạo cúa các sản phẩm thường là màu da lươn hun khói, màu đen từ bùn đất hay than củi, những gam màu trầm ấm, gợi lên vẻ đẹp mộc mạc của núi rừng Tây Nguyên.

Trong số rất nhiều vật dụng được đan, chiếc gùi là sản phẩm mà ông Y Brang tâm đắc nhất. Đối với người M’Nông cũng như nhiều dân tộc Tây Nguyên như Mạ, Ê Đê, Kơ Ho hay Chu Ru, chiếc gùi không chỉ là vật dụng quen thuộc mà còn là biểu tượng văn hóa. Gùi có nhiều loại: gùi đan dày dùng để vận chuyển nông sản, gùi đan thưa để đựng rau, hay những chiếc gùi có hoa văn cầu kỳ dùng đựng quần áo, vật dụng cá nhân.

Nụ cười rạng rỡ của cụ ông Y Brang (bên trái) khi trao đổi với tác giả về tình yêu nghề và sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống M’Nông

Hoa văn trên gùi thường được tạo nên từ những mô típ hình học như tam giác, hình vuông hay hình quả trám, với các gam màu đen, vàng, trắng nhẹ nhàng. Không rực rỡ như hoa văn trên thổ cẩm, nhưng chính sự giản dị lại tạo nên nét đẹp trầm lắng, sâu sắc của những chiếc gùi. Sau khi hoàn thành, chiếc gùi còn được hun khói trên bếp lửa để tăng độ bền và tạo sắc vàng nâu đặc trưng.

Nghề đan lát của dân tộc M’Nông không chỉ tạo ra những vật dụng phục vụ đời sống, mà còn là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, minh chứng cho bản sắc văn hóa của một dân tộc vẫn đang được gìn giữ và trao truyền qua thời gian.

Ngày nay, khi cuộc sống ngày càng phát triển hiện đại, những sản phẩm công nghiệp dần thay thế các vật dụng truyền thống, khiến nghề đan lát đứng trước nguy cơ mai một. Thế nhưng, với ông Y Brang, ngọn lửa nghề vẫn âm thầm cháy sáng. Dù tuổi đã cao, sức khỏe không còn như trước, ông vẫn miệt mài vót đan từng sợi nan, như một cách giữ gìn ký ức và một phần di sản văn hóa quý giá của dân tộc M’Nông.

Tiểu Muội