Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Ga Đà Lạt - ga xe lửa độc đáo nhất Việt Nam

Ga Đà Lạt không chỉ là công trình kiến trúc nổi tiếng của Đà Lạt mà còn là nơi ghi dấu ấn đặc biệt trong lịch sử ngành Đường sắt Việt Nam. Nơi này đã được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 2001. Khi đến Đà Lạt, du khách có thể tìm hiểu thêm những điều độc đáo về Ga Đà Lạt tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng.

Ga Đà Lạt, năm 1939

Ga xe lửa với nhiều cái nhất

Vào những năm 30 của thế kỉ XX, điều kiện địa hình đặc biệt của Đà Lạt cũng như hệ thống đường xá và phương tiện giao thông còn nhiều hạn chế. Do vậy, việc xây dựng nhà ga Đà Lạt không chỉ đáp ứng nhu cầu đưa khách đến Đà Lạt nghỉ dưỡng, mà còn để vận chuyển khối lượng lớn vật liệu xây dựng lên Đà Lạt, cũng như trao đổi nông sản giữa Đà Lạt với các địa phương khác.

Ga Đà Lạt được thiết kế bởi hai kiến trúc sư người Pháp là Moncet và Revéron; một người Việt là Võ Đình Dung nhận thi công và thầu khoán, với kinh phí xây dựng khoảng 200.000 Francs. Công trình có chiều dài 66,5m, chiều ngang 11,4m, chiều cao 11m được khởi công xây dựng từ năm 1932 và hoàn thành vào năm 1938. Nhà ga Đà Lạt là nhà ga xe lửa cổ kính bậc nhất Đông Dương và là nhà ga xe lửa cao nhất Việt Nam, nằm ở độ cao 1.500m so với mặt nước biển.

Ga Đà Lạt được xem là ga xe lửa độc đáo và đẹp nhất Việt Nam, với kiến trúc đặc biệt, cấu trúc mạch lạc, khoa học, hình thức rất tinh tế. Nhà ga có bố cục đối xứng, khối kiến trúc ở giữa mô phỏng 3 đỉnh của núi Lang Biang. Phần mái của nhà ga được thiết kế vừa giống kiểu mái nhà của vùng núi miền Trung nước Pháp (giúp thoát nước nhanh, khó bám rêu), vừa giống kiến trúc mái nhà rông Tây Nguyên. Hai bên là hai khối kiến trúc trải dài. Trần nhà được thiết kế theo lối vòm cao. Phía dưới phần chóp mái có các ô kính màu, vừa để trang trí vừa để chiếu sáng cho nhà ga.

Chính giữa mặt tiền nhà ga, dưới mái có mặt đồng hồ to ghi lại thời gian nhà thám hiểm - bác sĩ Alexandre Yersin phát hiện ra Đà Lạt. Ở khối giữa, phía trước có hai sảnh, một sảnh dành cho hành khách và một sảnh dành cho vận chuyển hàng hóa. Giữa hai lối đi này là nơi chờ tàu. Về tổng thể, kiến trúc nhà ga hài hòa với thiên nhiên và là một điểm nhấn đô thị độc đáo.

Kiến trúc Ga Đà Lạt mô phỏng núi Lang Biang và mái nhà rông Tây Nguyên

Ga Đà Lạt thuộc tuyến đường sắt răng cưa hiếm thấy trên thế giới giúp kết nối Đà Lạt với Phan Rang (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa). Hiện nay, Ga Đà Lạt nằm trên đường Quang Trung (thuộc phường Xuân Hương - Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng), là ga xe lửa duy nhất của khu vực Tây Nguyên, có lịch sử gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển đô thị “xứ sở ngàn thông”.

Cận cảnh đường sắt răng cưa còn sót lại tại Ga Đà Lạt

Tuyến đường sắt Phan Rang - Đà Lạt được xây dựng theo lệnh của Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer, dài 84km, độ dốc trung bình 12%, độ chênh cao toàn tuyến là 1.500m. Đặc biệt, trên tuyến đường có 16km đường sắt được thiết kế thêm một đường ray ở chính giữa có răng cưa, ăn khớp với bánh xe của đầu tàu cũng có răng cưa. Khi ấy, ngành đường sắt thế giới chỉ có Thụy Sĩ và Việt Nam là có đầu máy có bánh xe răng cưa và tuyến xe lửa răng cưa.

Đầu tàu hơi nước cổ nhất còn sót lại tại Ga Đà Lạt

Ga Đà Lạt là ga xe lửa duy nhất tại Việt Nam có đầu máy chạy bằng hơi nước. Đây là đầu máy hơi nước chuyên dụng dùng cho đường sắt có đoạn có ray răng cưa do Công ty CFI ở Đông Dương đặt hàng Công ty SLM (Schweizerische Lokomotiv) Winterthur Thụy Sĩ chế tạo.
Mỗi đầu máy hơi nước thường có 1 lái tàu, 2 nhân viên phụ trách tiếp nước, đốt than. Mỗi đầu máy có lắp hệ thống bánh răng và người lái tàu sẽ điều khiển cho hệ thống này “ngoạm” chặt vào đường răng cưa nằm giữa 2 đường ray để kéo đoàn tàu lên dốc và giữ cho tàu không bị tuột nhanh khi xuống dốc.

Thời kỳ ấy, có 3 chuyến đi Đà Lạt được lăn bánh hàng ngày là Tháp Chàm - Đà Lạt - Nha Trang, Tháp Chàm - Đà Lạt - Sài Gòn và Tháp Chàm - Đà Lạt.

Hồi sinh cung đường sắt huyền thoại

Năm 1972, tuyến đường sắt Phan Rang - Đà Lạt bị chiến tranh phá hủy. Đến năm 1975, đất nước thống nhất, tuyến đường này được khôi phục nhưng chỉ hoạt động trong một thời gian ngắn, do hiệu quả kinh tế kém. Từ năm 1980 tới năm 2004, ngành Đường sắt Việt Nam đã cho tháo dỡ hệ thống đường ray của tuyến này.

Nhằm phát huy giá trị của Di tích Ga Đà Lạt, tháng 8/2023, Ủy ban Nhân dân tỉnh Lâm Đồng đã ban hành kế hoạch định hướng phát triển giao thông vận tải đường sắt đến năm 2030, tầm nhìn năm 2045. Trọng tâm của kế hoạch này là khôi phục, cải tạo và khai thác có hiệu quả tuyến đường sắt răng cưa độc đáo Đà Lạt - Tháp Chàm cho mục đích du lịch.

Ngày 21/6/2024, Ủy ban Nhân dân tỉnh Lâm Đồng có Quyết định số 1061/QĐ-UBND về việc công nhận Điểm du lịch “Ga đường sắt Đà Lạt”, do Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam quản lý. Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam có trách nhiệm tuân thủ đầy đủ các quy định của Luật Du lịch và quy định pháp luật có liên quan trong quá trình quản lý, khai thác kinh doanh du lịch tại Điểm du lịch “Ga đường sắt Đà Lạt”.

Trong khuôn khổ Tuần lễ vàng Du lịch Lâm Đồng lần thứ 3 năm 2024, tối 04/6/2024, sản phẩm du lịch mới mang tên “Đà Lạt đêm say” - một hành trình đa trải nghiệm đã ra mắt công chúng. Hành trình khám phá đêm Đà Lạt khởi hành từ ga Đà Lạt đến ga Trại Mát có chiều dài gần 7km. Trong hành trình, du khách được thưởng thức những bản nhạc du dương do các nghệ sỹ guitar, violin, saxophone trình diễn. Đến Ga Trại Mát, du khách tiếp tục khám phá Đà Lạt theo một cách riêng độc đáo: tham quan chùa Linh Phước (chùa Ve Chai), vườn hoa cẩm tú cầu nổi tiếng, say với view 360 độ ngắm nhìn thung lũng đèn từ trên cao, say với những bức ảnh đẹp, với không khí se lạnh, những món ăn độc đáo, những bản tình ca lãng mạn,… Sau thời gian thưởng thức ẩm thực, âm nhạc, ngắm cảnh đẹp về đêm, du khách sẽ quay trở lại trung tâm Đà Lạt.

Đến với Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, tại không gian trưng bày “Đà Lạt xưa và nay”, du khách sẽ được chiêm ngưỡng những hình ảnh quý giá về Ga Đà Lạt trong những năm 30 của thế kỉ XX. Du khách còn được nghe hướng dẫn viên thuyết minh về lịch sử hình thành và những điều độc đáo của Ga Đà Lạt. Qua đó, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng mong muốn sẽ là cầu nối, là điểm đến thú vị góp phần kết nối du khách muôn phương với lịch sử, văn hóa, con người Đà Lạt - Lâm Đồng.

Phạm Thị Ngát

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Báo Lâm Đồng Online (2013), Ga Đà Lạt - nhà ga cổ kính và cao nhất Việt Nam.
2. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam (2020), Ga Đà Lạt - nhà ga xe lửa đẹp nhất Đông Dương.
3. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam (2020), Lâm Đồng: 5 “cái nhất” ấn tượng của Ga Đà Lạt.
4. Tạp chí Kiến trúc (2019), Ga Đà Lạt - nhà ga xe lửa đẹp nhất Đông Dương.