Trong kho tàng di sản văn hóa các dân tộc tỉnh Lâm Đồng, văn hóa Chăm góp phần tạo nên chiều sâu đa dạng về lịch sử, tín ngưỡng và thực hành văn hóa của cộng đồng cư dân. Những giá trị ấy được bảo lưu và thể hiện qua nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống, trong đó Lễ hội Katê giữ vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của người Chăm theo đạo Bàlamôn. Không đơn thuần là một sự kiện mang tính nghi lễ, Lễ hội Katê còn là không gian văn hóa nơi các quan niệm về tín ngưỡng, tri thức cộng đồng và những mối liên kết xã hội được tái hiện, trao truyền và tiếp nối qua nhiều thế hệ.
Katê là lễ hội văn hóa dân gian truyền thống đặc sắc của cộng đồng người Chăm theo đạo Bàlamôn tỉnh Lâm Đồng, diễn ra định kỳ hàng năm vào tháng 7 Chăm lịch (khoảng tháng 9 hoặc 10 Dương lịch). Năm 2022, Lễ hội Katê của người Chăm tỉnh nhà đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia với tên gọi “Lễ hội Katê của người Chăm tỉnh Bình Thuận”, tại Quyết định số 776/QĐ-BVHTTDL ngày 04/4/2022.
Tại Di tích tháp Pô Sah Inư (phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng), Lễ hội Katê chính thức được phục dựng vào năm 2005 sau khoảng 2/3 thế kỷ vắng bóng. Lễ hội từng bước trở thành một không gian thực hành văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng Chăm ở Lâm Đồng. Việc tổ chức lễ hội tại không gian Di tích Pô Sah Inư đã tạo nên mối liên hệ trực tiếp giữa di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể: ngôi tháp cung cấp không gian thiêng cho thực hành nghi lễ, trong khi lễ hội làm cho không gian di tích tiếp tục được cộng đồng sử dụng, diễn giải và trao truyền ý nghĩa văn hóa trong đời sống hiện tại.
Giá trị bảo tồn trước hết thể hiện ở khả năng duy trì hệ thống nghi lễ truyền thống. Những nghi lễ như nghinh rước y trang nữ thần Pô Sah Inư, mở cửa tháp, tắm bệ thờ Linga - Yoni, mặc trang phục cho bệ thờ và thực hiện các nghi lễ cúng Katê không tồn tại như những thao tác tách rời, mà tạo thành một trình tự thực hành có tính quy luật, được cộng đồng ghi nhớ và thực hiện theo những quy định tín ngưỡng, phong tục nhất định. Hệ thống nghi lễ này giúp duy trì sợi dây liên kết vô hình giữa quá khứ và hiện tại, giáo dục thế hệ trẻ về nguồn cội và đạo lý nhân văn sâu sắc.
Lễ hội Katê đóng vai trò như một “môi trường diễn xướng tự nhiên” hoàn hảo để bảo tồn hàng loạt di sản phi vật thể khác. Nhờ có không gian lễ hội tại tháp Pô Sah Inư cổ kính, âm nhạc cổ truyền với bộ ba nhạc cụ: tiếng trống Paranưng (biểu tượng của đất), trống Ghinăng (biểu tượng của trời) và kèn Saranai (biểu tượng của con người) mới thực sự kiến tạo nên một không gian âm nhạc đầy mê hoặc.
Bên cạnh đó, các điệu múa uyển chuyển của các thiếu nữ Chăm trong trang phục áo dài truyền thống mang ý nghĩa dâng lễ, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, xóm làng bình an. Cùng với nghề truyền thống làm gốm và dệt thổ cẩm qua đôi tay khéo léo của các nghệ nhân, tất cả được tái hiện sinh động trong không gian tháp cổ trầm mặc.
Lễ hội Katê là sợi dây liên kết bền chặt giữa các gia đình, tộc họ và các làng Chăm sau những ngày lao động vất vả. Ngày nay, tại không gian Tháp Pô Sah Inư, Katê còn tạo ra không gian giao lưu rộng lớn giữa người Chăm, người Kinh và du khách thập phương, thúc đẩy sự xích lại gần nhau, tăng cường sự thấu hiểu và tôn trọng đa dạng văn hóa mang tính quốc gia. Đó là minh chứng hùng hồn cho sức sống bền bỉ của bản sắc văn hóa Chăm. Trong kỷ nguyên số và xu thế hội nhập, việc gìn giữ nét nguyên bản của Lễ hội Katê gắn liền với vai trò làm chủ của cộng đồng chính là chìa khóa để di sản này phát triển bền vững.
Katê mãi là niềm tự hào, là dòng chảy văn hóa vô tận nuôi dưỡng tâm hồn của bao thế hệ đồng bào Chăm, đồng thời là điểm hẹn văn hóa không thể bỏ lỡ của du khách thập phương.
