1. Bối cảnh phát hiện và vấn đề đặt ra
Khu di tích khảo cổ Cát Tiên phân bố trong một thung lũng hẹp ven sông Đồng Nai. Các di tích kiến trúc tập trung trong không gian dài khoảng 1.500m theo chiều đông - tây, rộng khoảng 300m theo chiều bắc - nam, gồm các cụm Gò 1, Gò 2, Gò 3, Gò 4, Gò 5, Gò 6, Gò 7 và nhóm Gò 8 nằm xa hơn về phía tây (theo Nguyễn Khánh Trung Kiên và nnk).
Qua nhiều đợt điều tra, thám sát và khai quật, diện mạo khu di tích từng bước được nhận diện với hệ thống đền - tháp, đền - mộ, nhà dài, tường bao, sân gạch và các công trình phụ trợ khác (theo Lê Đình Phụng, Phạm Văn Triệu, Đặng Văn Thắng). Tuy nhiên, mối liên hệ giữa các cụm kiến trúc trong tổng thể khu di tích vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục làm rõ.
Năm 2003, tại khoảng giữa Gò 5 và Gò 7 đã phát hiện một đoạn kiến trúc gạch kéo dài. Trong phạm vi thám sát lúc đó, một phía bờ gạch được làm rõ và dấu tích được nhận định có liên quan đến đường dẫn nước. Kết quả khai quật, thám sát năm 2020 - 2021 đã bổ sung nguồn tư liệu quan trọng khi những cấu trúc gạch tương tự tiếp tục được phát hiện tại Gò 4, Gò 5, Gò 2 và các khu vực lân cận. Việc làm rõ cấu trúc gồm hai bờ gạch và mặt lát ở giữa, cùng sự phân bố và hướng phát triển của các đoạn đường, cho phép đặt lại vấn đề về một hệ thống giao thông có khả năng liên kết các cụm kiến trúc trong tổng thể khu di tích Cát Tiên.
2. Hệ thống đường gạch và mối liên hệ không gian
Đường gạch được nhận diện rõ nhất tại khu vực Gò 4 - Gò 5. Ở Gò 4, đường rộng khoảng 10,5 - 11m, gồm hai bờ gạch giới hạn hai bên và mặt đường lát gạch rộng khoảng 8,5m ở giữa. Gạch được lát tương đối bằng phẳng, chủ yếu theo quy luật hai viên ngang xen kẽ hai viên dọc. Tuyến phát triển theo hướng đông - tây, phía đông hướng về khu vực Gò 1, phía tây chạy về Gò 5 (theo Nguyễn Khánh Trung Kiên và nnk).
Tại phía nam Gò 5, đường tiếp tục xuất lộ với chiều rộng khoảng 10,8m; hai bờ gạch cách nhau khoảng 8,8m, phần giữa là mặt lát tương đối bằng phẳng. Hướng tuyến gần đồng trục với đoạn tại Gò 4 và tiếp tục kéo dài về phía tây, hướng tới khu vực Gò 7. Như vậy, có thể nhận diện một tuyến đường quy mô lớn phát triển chủ yếu theo hướng đông - tây, liên hệ nhiều cụm kiến trúc thay vì chỉ phục vụ riêng Gò 4 hoặc Gò 5.
Đáng chú ý, tại khoảng giữa Gò 5 và Gò 7, tuyến đông - tây xuất hiện đoạn bẻ về phía nam, hướng ra sông Đồng Nai, tạo thành một điểm phân nhánh. Hiện chưa đủ tư liệu để xác định nhánh này kết thúc ở bờ sông, hay tiếp tục chuyển hướng đến khu vực khác. Ở phía tây và tây nam Gò 2 cũng phát hiện những đoạn đường gạch trên các sống đất cao giữa vùng địa hình thấp; hướng phát triển cho thấy khả năng liên hệ với Gò 4 và khu vực ven sông Đồng Nai.
Sự xuất hiện của các đoạn đường tại Gò 4 - Gò 5, điểm phân nhánh phía tây Gò 5 và đường gạch phía tây Gò 2 cho thấy các dấu tích không chỉ phát triển theo một trục duy nhất. Một số đoạn đường được xây trên các sống đất cao, hai bên là vùng địa hình thấp trũng. Đặc điểm này cho thấy việc lựa chọn hướng tuyến có thể liên quan không chỉ đến nhu cầu đi lại mà còn đến điều kiện địa hình - thủy văn của khu di tích. Những tư liệu mới vì vậy vừa bổ sung nhận thức về chức năng giao thông, vừa đặt ra vấn đề về sự thích ứng của hệ thống đường với cảnh quan ven sông Đồng Nai.
3. Nhận thức bước đầu về tổ chức không gian khu di tích Cát Tiên
Từ sự phân bố, cấu trúc và hướng phát triển của các đường gạch, có thể bước đầu đặt giả thuyết về một mạng lưới đường liên thông giữa các cụm kiến trúc trong khu di tích Cát Tiên, thay vì một tuyến đường chính duy nhất. Trong đó, tuyến qua Gò 4 - Gò 5 hiện là đoạn được nhận diện rõ nhất và có quy mô lớn; các đoạn đường tại Gò 2 cùng những nhánh chuyển hướng về phía nam cho thấy hệ thống có thể được tổ chức theo nhiều hướng.
Trong mạng lưới đường liên thông giả định này, các tuyến phát triển chủ yếu theo hướng đông - tây có khả năng kết nối những cụm kiến trúc phân bố dọc thung lũng, trong khi một số đoạn chuyển hướng về phía nam hoặc đông nam cho thấy mối liên hệ đáng chú ý với không gian ven sông Đồng Nai. Tuy nhiên, do khoảng giữa các điểm phát hiện chưa được thám sát liên tục, hiện chưa thể xác định các đoạn này có nối trực tiếp với nhau hay không. Nếu được tiếp tục kiểm chứng, hệ thống đường gạch sẽ là cứ liệu quan trọng cho thấy các cụm kiến trúc Cát Tiên không tồn tại biệt lập mà được đặt trong một không gian có tổ chức. Trong cấu trúc đó, sông Đồng Nai không chỉ là yếu tố cảnh quan tự nhiên, mà có thể còn liên quan đến cách thức tiếp cận và kết nối các khu vực kiến trúc
Ở thời điểm hiện nay, chưa đủ cơ sở để phục nguyên hoàn chỉnh toàn bộ mạng lưới cũng như xác định các tuyến được xây dựng đồng thời, hay thuộc những giai đoạn khác nhau. Các vấn đề về hướng tuyến, điểm giao, điểm kết thúc và quan hệ niên đại cần tiếp tục được kiểm chứng qua những cuộc thám sát và khai quật sau này.
4. Kết luận
Kết quả khai quật, thám sát năm 2020 - 2021 đã bổ sung những tư liệu quan trọng về cấu trúc, quy mô và hướng phát triển của các đường gạch tại khu di tích Cát Tiên. Tuyến qua Gò 4 - Gò 5, điểm phân nhánh về phía sông Đồng Nai cùng những đoạn đường phát hiện ở phía tây, tây nam Gò 2 cho thấy, các dấu tích này có khả năng thuộc một hệ thống giao thông phức tạp hơn một tuyến đường đơn lẻ.
Trên cơ sở tư liệu hiện có, có thể bước đầu đặt giả thuyết về một mạng lưới đường gạch liên kết các cụm kiến trúc và không gian ven sông Đồng Nai. Nhận thức này bổ sung một phương diện quan trọng trong nghiên cứu tổ chức không gian Cát Tiên; đồng thời, việc tiếp tục xác định hướng tuyến, quan hệ giữa các đoạn đường và niên đại xây dựng sẽ là cơ sở để từng bước kiểm chứng và phục nguyên cấu trúc tổng thể của khu di tích.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đặng Văn Thắng (chủ biên), 2019. Di tích khảo cổ học Cát Tiên: Nhận diện và phát huy giá trị. Nxb. Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
2. Lê Đình Phụng, Phạm Văn Triệu, 2019. Thánh địa Cát Tiên huyền thoại và lịch sử. Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
3. Nguyễn Khánh Trung Kiên và nnk, 2021. Báo cáo khai quật khu di tích Cát Tiên năm 2020 - 2021. Tư liệu lưu trữ Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Khảo cổ.
