Từ đầu thế kỷ XX, cùng với quá trình hình thành và phát triển đô thị Đà Lạt, cư dân từ nhiều vùng miền trong cả nước đã tìm đến đây sinh sống và lập nghiệp. Các cộng đồng dần được hình thành theo từng nhóm đồng hương như ấp Hà Đông, ấp Nghệ Tĩnh, ấp Ánh Sáng… Mỗi cộng đồng mang theo những đặc điểm văn hóa riêng, từ giọng nói, phong tục đến nét sinh hoạt thường ngày. Họ không chỉ mang theo kinh nghiệm sản xuất mà còn nỗ lực duy trì những thói quen thân thuộc từ quê hương như một cách để nguôi đi nỗi nhớ nhà. Trong đó, ăn trầu là một nếp sinh hoạt từng hiện diện phổ biến trong đời sống gia đình và giao tiếp của cư dân nơi đây.
Ăn trầu vốn là một tập quán lâu đời trong đời sống người Việt. Khi đến Đà Lạt, những người có thói quen ăn trầu vẫn tiếp tục duy trì tập quán này trong những lúc nghỉ ngơi, trò chuyện, thăm hỏi hoặc tiếp khách. Phụ nữ và người lớn tuổi thường là những người gắn bó với tục ăn trầu. Việc mời trầu khi có khách đến nhà không chỉ thể hiện sự thân tình, hiếu khách mà còn là cách mở đầu câu chuyện, tạo sự gần gũi trong giao tiếp. Quan niệm “Miếng trầu là đầu câu chuyện” vì thế trở thành một nét văn hóa giao tiếp, góp phần kết nối những cư dân từ nhiều vùng miền khác nhau khi đến sinh sống tại Đà Lạt, giúp họ dễ dàng xích lại gần nhau và cởi mở hơn trong đời sống thường nhật.
Việc ăn trầu gắn liền với nhiều công đoạn chuẩn bị khá tỉ mỉ. Một miếng trầu cơ bản gồm lá trầu không, cau và vôi; tùy theo tập quán từng vùng có thể thêm các nguyên liệu phụ như thuốc lá, vỏ chay hay vỏ quạch. Khi thực hiện, lá trầu được chọn lựa, làm sạch rồi quết một lượng vôi vừa đủ lên mặt lá. Cau bổ thành miếng nhỏ, xếp cùng các nguyên liệu đi kèm rồi đặt vào mặt lá trầu để cuốn lại, gọi là têm trầu. Tùy thuộc vào thói quen và kinh nghiệm của người têm mà miếng trầu không chỉ mang nét đặc trưng vùng miền mà còn thể hiện sự khéo léo, tinh tế của người thực hiện.
Ở Đà Lạt, cây trầu (trầu không) có thể được trồng và cho lá, riêng cây cau không thuận lợi để trồng và cho quả như ở những vùng xứ nóng. Vì vậy, việc duy trì tục ăn trầu tại đây có sự khác biệt về nguồn nguyên liệu, trong đó lá trầu có thể được cung cấp từ địa phương, còn trái cau cần có nguồn cung từ nơi khác đến. Chi tiết này cho thấy một tập quán quen thuộc khi được duy trì tại nơi ở mới cũng có những điều chỉnh phù hợp với điều kiện tự nhiên và nguồn nguyên liệu sẵn có.
Tập quán ăn trầu của người Đà Lạt xưa được phản ánh qua nhóm hiện vật đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, gồm cơi trầu, lọ vôi, cối trầu, ống nhổ... Cơi trầu dùng để đựng và bảo quản trầu cau; lọ vôi dùng để chứa vôi phục vụ việc têm trầu; cối trầu được sử dụng để ngoáy làm mềm nguyên liệu trước khi têm; ống nhổ dùng để chứa phần bã sau khi ăn. Mỗi vật dụng gắn với một công đoạn khác nhau, khi đặt trong cùng một nhóm hiện vật giúp người xem hình dung rõ hơn cách chuẩn bị và sử dụng trầu trong đời sống trước đây.
Không chỉ có hình dáng hay chất liệu, những dấu vết trên hiện vật còn cung cấp những thông tin giá trị về quá trình sử dụng thực tế. Bề mặt cối bị mòn, lớp vôi còn bám trên bình, hay những vị trí khuyết mòn do cầm nắm thường xuyên, cho thấy các vật dụng này từng hiện diện trong sinh hoạt hằng ngày. Qua những dấu tích trên hiện vật có thể hình dung cách thức thao tác, tần suất sử dụng và vai trò của từng đồ dùng, góp phần làm rõ hơn vị trí của chúng trong đời sống gia đình trước đây.
Theo thời gian, tục ăn trầu dần có sự thay đổi. Cùng với những biến chuyển của đời sống xã hội, điều kiện sinh hoạt và thói quen của các thế hệ, việc ăn trầu ngày càng ít phổ biến. Những người thường xuyên ăn trầu ngày càng lớn tuổi, trong khi các thế hệ sau ít tiếp nối tập quán này. Cùng với đó, những vật dụng quen thuộc như cơi trầu, bình vôi, cối trầu và ống nhổ cũng dần vắng bóng trong sinh hoạt gia đình.
Ngày nay, nhóm hiện vật ăn trầu được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng là những tư liệu có giá trị trong việc tìm hiểu đời sống cư dân Đà Lạt trước đây. Từ những vật dụng quen thuộc này, người xem có thể hình dung cách chuẩn bị, têm và sử dụng trầu, cũng như một phần đời sống sinh hoạt và giao tiếp của các gia đình xưa. Qua đó, những hiện vật về tục ăn trầu góp phần lưu giữ hình ảnh về một tập quán từng gắn bó với đời sống cư dân Đà Lạt và giúp thế hệ hôm nay hiểu thêm về những nếp sinh hoạt đã từng hiện diện trong đời sống Đà Lạt xưa.
