Biển Phú Hài ngày đêm sóng vỗ, những con thuyền nối nhau ra khơi, mang theo bao hy vọng và âu lo của người dân làng biển. Từ cuộc mưu sinh nhiều nhọc nhằn, cư dân nơi đây đã hình thành những phong tục, tín ngưỡng đậm màu biển khơi. Trong tiếng trống hội rộn ràng và nhịp chèo Bả trạo lúc khoan, lúc nhặt, Lễ hội Cầu ngư tại Vạn Phú Bình vẫn được gìn giữ như một mạch nguồn văn hóa qua nhiều thế hệ.
Vạn Phú Bình, còn gọi là Lăng Ông Nam Hải, tọa lạc tại số 188, đường Ung Chiếm, phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng. Đây là nơi thờ cá Ông - vị thần biển được ngư dân kính ngưỡng. Những bộ cốt cá Ông được lưu giữ tại vạn là dấu tích về mối giao hòa giữa con người với biển cả. Hằng năm, Lễ hội Cầu ngư được tổ chức để tưởng nhớ, tri ân Thần Nam Hải và gửi gắm ước vọng biển yên, gió thuận, thuyền đi bình an, trở về đầy ắp cá tôm.
Lễ hội Cầu ngư tại Vạn Phú Bình diễn ra trong ba ngày, từ ngày 19 đến ngày 21 tháng 7 âm lịch hàng năm và được xem là lễ hội lớn nhất trong năm. Trước buổi lễ chính một ngày, mọi người dân trong làng sẽ đến trang hoàng ngôi vạn cho sạch đẹp, lau dọn khám thờ, bày biện mâm lễ và dâng hương cẩn cáo mời Thần Nam Hải về thọ hưởng lễ.
Tiếp nối những ngày sau là lễ tế chính thức trong không khí rộn ràng mà trang nghiêm, với nhiều nghi thức lễ đa dạng và độc đáo. Trong đó, nghi lễ Nghinh Ông Sanh ngoài biển về vạn là điểm nhấn của lễ hội Cầu ngư, gồm có: Thỉnh sắc thần, Thỉnh Ông Thủy Lục - chèo rước Ông, Thỉnh cô hồn, Chèo xuất, Tế Thần Nam Hải, Khai diên hát bội và cuối cùng là Tôn vương.
Trong nghi lễ Nghinh Ông Sanh từ ngoài biển về vạn, hòa trong âm thanh nhạc lễ rộn ràng còn vang lên những câu hò và nhịp chèo Bả trạo - một nét văn hóa đặc sắc của cư dân miền biển. Chẳng cần con thuyền thật, chỉ có mái chèo cùng đội hình nhịp nhàng và bằng lời hát, những người diễn xướng đã dựng nên hình ảnh một con thuyền đang vượt biển. Khi biển êm, mái chèo khoan thai; khi phong ba nổi lên, những tay chèo lại cùng nhau dồn sức vượt sóng… Trong từng nhịp chèo ấy dường như chứa đựng cả câu chuyện của làng biển, giữa biển khơi mênh mông, con người phải biết nương tựa vào nhau để vượt qua gian khó.
Sau nghi lễ Nghinh Ông và màn diễn xướng Bả trạo giàu cảm xúc, vào ngày thứ hai của lễ hội sẽ diễn ra nghi lễ Chánh tế Thần Nam Hải trong không khí trang nghiêm và thiêng liêng nhất. Lễ vật dâng cúng chính gồm 2 con heo sống toàn sắc, vịt, hoa quả, bánh và các lễ vật khác theo phong tục truyền thống.
Chánh lễ tế thần là nghi thức lễ quan trọng nhất trong hệ thống các nghi lễ của Lễ hội Cầu ngư. Nghi lễ này được xem là giờ phút thiêng liêng nhất, là thời khắc giao cảm để bày tỏ, đề đạt ước vọng của ngư dân lên các đấng Hải thần, trong đó đặc biệt là cá Ông, mà cầu nối là chánh bái và bồi bái được ngư dân đề cử thực hiện các nghi thức tế lễ trong lễ hội. Người ta tin rằng cuộc tế lễ càng trang nghiêm, long trọng bao nhiêu thì sẽ có bấy nhiêu sự phù hộ, độ trì của các vị Hải thần và cá Ông đối với cuộc sống lao động trên biển của ngư dân.
Sau những giờ phút trang nghiêm của phần lễ, tiếng trống khai diên hát bội vang lên rộn rã, làm không gian vạn bừng sáng. Sắc màu rực rỡ của xiêm áo, những gương mặt hóa trang đậm nét, tiếng nhạc, lời ca và từng động tác biểu diễn trên sân khấu cuốn người xem vào một không gian nghệ thuật dân gian vừa cổ kính vừa gần gũi.
Người già, người trẻ quây quần bên sân khấu; người đến dâng hương cũng nán lại xem tuồng. Hát bội vì thế không chỉ góp vui cho ngày hội, mà đã hòa vào đời sống tín ngưỡng, trở thành một phần ký ức văn hóa cộng đồng. Buổi diễn kéo dài trong hai ngày 20 và 21 tháng 7 âm lịch, trước khi khép lại bằng nghi thức Tôn vương trang trọng.
Tôn vương là một nghi thức mang tính lễ nghi của nghệ thuật hát bội, thường được thực hiện vào cuối buổi diễn và đánh dấu sự kết thúc Lễ hội Cầu ngư. Tôn vương ở đây không phải là lễ tôn một vị vua có thật, mà là lớp diễn tượng trưng cho chính nghĩa thắng gian tà, đất nước thái bình và cuộc sống trở lại yên vui. Qua các tiết mục hát múa mang ý nghĩa chúc tụng, nghi thức thể hiện niềm tin vào sự chiến thắng của chính nghĩa, đồng thời gửi gắm ước vọng quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, biển yên sóng lặng và những chuyến ra khơi thuận buồm xuôi gió.
Thời gian trôi, làng biển Phú Hài hôm nay đã có nhiều đổi thay. Những con thuyền hiện đại hơn, cuộc sống của người dân cũng mang dáng dấp mới, nhưng nén hương dâng Ông, tiếng trống hát bội và câu hò Bả trạo vẫn còn đó. Lễ hội Cầu ngư tại Vạn Phú Bình vẫn như một cuộc trở về - trở về với biển, với tiền nhân và với những giá trị đã nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ cư dân Phú Hài. Bởi phía sau một lễ hội không chỉ là nghi thức, mà còn là ký ức, niềm tin và tình nghĩa của những con người cùng lớn lên bên biển.
