Kỷ niệm Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11 hằng năm là dịp để mỗi người nhìn lại cội nguồn, tôn vinh những giá trị di sản văn hóa của dân tộc và nâng cao ý thức trách nhiệm gìn giữ, phát huy những giá trị mà các thế hệ cha ông đã trao truyền, để các giá trị ấy tiếp tục được lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng.
Từ dấu tích lịch sử đến một địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống
Trong dòng chảy lịch sử, Di tích quốc gia Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt là một địa chỉ lịch sử đặc biệt. Những dấu tích còn lại cùng những câu chuyện về tinh thần đấu tranh, tình đồng đội và ý chí kiên cường của những chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi đã trở thành nguồn tư liệu quý trong giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ hôm nay. Với trách nhiệm quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng đang từng bước kết nối những giá trị lịch sử ấy với công chúng, thông qua công tác nghiên cứu, bảo quản, sưu tầm tư liệu, tổ chức tham quan, giáo dục truyền thống và đẩy mạnh truyền thông, quảng bá di tích.
Trong giai đoạn 1971 - 1973, Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt được biết đến với tên gọi “Trung tâm giáo huấn thiếu nhi Đà Lạt”. Nơi đây từng giam giữ hơn 600 chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi, phần lớn ở độ tuổi 14 - 16, được đưa về từ nhiều nhà tù ở miền Nam. Trong điều kiện giam cầm khắc nghiệt, những chiến sĩ nhỏ tuổi phải đối mặt với nhiều hình thức quản thúc, đàn áp. Tuy nhiên, bằng tinh thần đoàn kết, ý chí kiên cường và niềm tin vào lý tưởng, họ đã tổ chức nhiều hình thức đấu tranh, giữ vững khí tiết và khát vọng tự do: tuyệt thực, mổ bụng chống chào cờ, diệt ác, nổi dậy giành quyền làm chủ nhà lao, hay những lần tìm cách vượt ngục đã trở thành những dấu mốc đáng nhớ trong lịch sử di tích. Đằng sau mỗi sự kiện là những câu chuyện về lòng dũng cảm, tình đồng đội và ý chí kiên trung của một thế hệ thiếu niên đã sớm dấn thân vì lý tưởng cách mạng.
Di tích Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt được công nhận là di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia năm 2009. Sau quá trình tu bổ, tôn tạo, di tích được đưa vào phục vụ khách tham quan từ năm 2016. Từ đó đến nay, nơi đây không chỉ là không gian lưu giữ những dấu tích lịch sử, mà còn trở thành một “địa chỉ đỏ” có ý nghĩa trong giáo dục truyền thống cách mạng, đặc biệt đối với thế hệ trẻ.
Hành trình đánh thức di sản
Bảo tồn di tích là một quá trình lâu dài, trong đó việc gìn giữ các dấu tích vật chất cần được thực hiện song hành với nghiên cứu, sưu tầm và bổ sung tư liệu. Đây cũng là nhiệm vụ được Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng quan tâm trong quá trình quản lý và phát huy giá trị Di tích quốc gia Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt.
Bên cạnh việc gìn giữ cảnh quan, kiến trúc và các dấu tích gốc, công tác kiểm kê, rà soát danh mục hiện vật, hệ thống hóa tư liệu và chỉnh lý nội dung trưng bày có vai trò quan trọng. Những thông tin được kiểm chứng, những hiện vật được ghi nhận đầy đủ góp phần làm rõ hơn lịch sử di tích, đồng thời tạo cơ sở phục vụ công tác nghiên cứu, giới thiệu và giáo dục truyền thống.
Đặc biệt, những kỷ vật gắn với cuộc sống của các cựu tù là nguồn tư liệu có giá trị. Đó có thể là một chiếc áo sờn cũ, chiếc khăn, tấm vải thêu, hay những vật dụng giản dị được lưu giữ qua nhiều năm… Những hiện vật ấy tuy không mang giá trị vật chất, nhưng ẩn trong mỗi kỷ vật là một con người, một hoàn cảnh và một câu chuyện. Có những kỷ vật nhắc nhớ về tình đồng đội, sự sẻ chia trong những ngày tháng gian khó; có những kỷ vật phản ánh đời sống của người tù; cũng có những kỷ vật thể hiện niềm tin, nghị lực và khát vọng hòa bình của những người từng trải qua những năm tháng tù đày.
Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu, rà soát, kiểm kê, sưu tầm và bổ sung thông tin về hiện vật, nhân vật lịch sử không chỉ đáp ứng yêu cầu quản lý di tích mà còn góp phần làm phong phú nội dung trưng bày, giúp lịch sử trở nên cụ thể, gần gũi và có chiều sâu hơn. Cùng với danh sách các cựu tù đã được tập hợp, những tư liệu, hình ảnh và câu chuyện do các cựu tù, gia đình và địa phương cung cấp là nguồn bổ sung quan trọng, góp phần từng bước hoàn thiện bức tranh lịch sử về Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt.
Đưa di tích đến gần hơn với thế hệ trẻ
Phát huy giá trị di tích không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn những dấu tích vật chất, mà còn là làm cho lịch sử tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Với Di tích quốc gia Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, công tác đón tiếp, hướng dẫn tham quan và tổ chức các hoạt động học tập, trải nghiệm cho học sinh, sinh viên là một trong những cách thiết thực để đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng.
Theo thống kê từ đầu năm đến giữa tháng 11 năm 2026, Di tích quốc gia Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt đã đón khoảng 38.000 lượt khách tham quan. Trong đó, có hơn 90 trường học trong và ngoài tỉnh đến tổ chức học tập, trải nghiệm, gồm hơn 60 trường trên địa bàn tỉnh và hơn 30 trường ngoài tỉnh.
Đáng chú ý, trong thời gian thống kê, có 12 trường tiểu học tổ chức lễ kết nạp Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh tại di tích. Trường TH, THCS & THPT Đà Lạt, Trường THCS Nguyễn Đình Chiểu và Trường THCS và THPT Chi Lăng cũng đã tổ chức lễ kết nạp đoàn viên Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh tại Di tích quốc gia Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt.
Thông qua các chương trình tham quan, học tập và hành trình về nguồn, Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt trở thành điểm đến của nhiều đoàn học sinh, sinh viên, đoàn viên, thanh niên. Tại đây, các em được trực tiếp tìm hiểu lịch sử nhà lao, nghe giới thiệu về những sự kiện đấu tranh và cuộc sống của các chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi. Những bài học lịch sử vì thế không chỉ nằm trên trang sách, mà được cảm nhận ngay tại không gian từng diễn ra những sự kiện đấu tranh cụ thể.
Cùng với hoạt động đón tiếp và thuyết minh trực tiếp, công tác truyền thông đang mở rộng khả năng tiếp cận di tích đến nhiều nhóm công chúng hơn. Thông qua các bài viết, hình ảnh, video clip giới thiệu và những câu chuyện lịch sử được xây dựng trên các nền tảng truyền thông, hình ảnh Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt được lan tỏa rộng rãi hơn. Những câu chuyện về các chiến sĩ nhỏ tuổi, những kỷ vật và dấu tích còn lại của nhà lao có thể tiếp cận cả những người chưa có điều kiện trực tiếp đến tham quan.
Việc kết hợp giữa tham quan trực tiếp, giáo dục, trải nghiệm và truyền thông trên nền tảng số không chỉ góp phần quảng bá hình ảnh di tích mà còn mở ra những phương thức mới để công chúng tìm hiểu lịch sử. Qua đó, di sản được kết nối với đời sống đương đại, nhất là với thế hệ trẻ, những người sẽ tiếp tục gìn giữ và kể lại những câu chuyện ấy trong tương lai, về giá trị của độc lập, tự do và trách nhiệm của thế hệ hôm nay.
Hướng tới Ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23/11), công tác bảo tồn và phát huy giá trị Di tích quốc gia Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt càng trở nên thiết thực và ý nghĩa. Nơi đây lưu giữ những câu chuyện xúc động về lòng yêu nước, tình đồng đội, ý chí kiên cường và khát vọng tự do của các chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi. Mỗi hiện vật được trân trọng, mỗi lời kể của nhân chứng được ghi lại không chỉ góp phần làm rõ lịch sử di tích, mà còn giúp thế hệ hôm nay hiểu sâu sắc hơn giá trị của hòa bình, độc lập, thống nhất. Phát huy tinh thần đó, trong thời gian tới, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng sẽ tiếp tục đẩy mạnh công tác nghiên cứu, sưu tầm tư liệu; tổ chức các chương trình trải nghiệm, hành trình về nguồn; đồng thời đổi mới truyền thông và ứng dụng công nghệ số để đưa những câu chuyện lịch sử đến gần hơn với công chúng.
