Lâm Đồng có bờ biển dài 192km, từ xã Vĩnh Hảo đến xã Sơn Mỹ. Dọc theo bờ biển là những dải động cát trải dài gần như nối tiếp nhau, tạo nên cảnh quan đặc trưng của vùng ven biển. Ẩn dưới những lớp cát ấy là các tầng trầm tích văn hóa, lưu giữ dấu tích hoạt động của những cộng đồng cư dân cổ cách ngày nay hàng nghìn năm.
Những năm gần đây trong quá trình khảo sát, nghiên cứu các di chỉ, di tích thuộc văn hóa Sa Huỳnh, bên cạnh Di tích khảo cổ học Động Bà Hòe được xếp hạng di tích quốc gia năm 2000 và Di tích khảo cổ học Động Cát thôn 6 được xếp hạng di tích quốc gia năm 2012, các nhà khảo cổ đã phát hiện hàng chục địa điểm có dấu tích liên quan đến văn hóa Sa Huỳnh. Trong đó, Đá Hàng và Phan Hiệp là hai địa điểm đáng chú ý, nằm trong không gian động cát có sự tiếp nối về địa hình, môi trường tự nhiên và nguồn nước, góp phần mở rộng nhận thức về sự phân bố của văn hóa Sa Huỳnh và thời đại đồ sắt ở khu vực phía Đông tỉnh Lâm Đồng.
1. Đá Hàng - dấu tích văn hóa Sa Huỳnh bên sông Lũy và Phan Hiệp - những phát hiện quan trọng trong lòng động cát
Di chỉ Đá Hàng thuộc khu vực Phan Rí Cửa, nằm bên hữu ngạn sông Lũy, trên khu vực đồi cát trắng, cách sông Lũy khoảng 150m và cao khoảng 20 - 40m so với mực nước biển. Vị trí gần sông, nguồn nước tự nhiên và không gian động cát ven biển là những yếu tố có giá trị trong nghiên cứu sự lựa chọn không gian sinh sống, mai táng và hoạt động sản xuất của cư dân cổ.
Qua khảo sát, tại Đá Hàng phát hiện nhiều hiện vật, như hạt chuỗi thủy tinh, hạt chuỗi đá, đồ trang sức hình dấu phẩy, cùng các phế phẩm đá cuội, đá cát kết… Những tư liệu này không chỉ phản ánh đời sống vật chất, nhu cầu thẩm mỹ, mà còn gợi mở khả năng tồn tại hoạt động chế tác tại chỗ. Bước đầu, Đá Hàng được nhận định có tính chất di chỉ mộ táng kết hợp hoạt động chế tác, mang đặc trưng văn hóa Sa Huỳnh.
Từ không gian Đá Hàng, hệ thống động cát tiếp nối về khu vực Phan Hiệp, nơi phát hiện di tích khảo cổ tại thôn Bình Hiếu, xã Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng. Di tích nằm trên khu vực động cát tự nhiên, cao khoảng 30 - 50m so với mực nước biển. Qua các đợt khảo sát năm 2022 và 2024, nhiều dấu tích, hiện vật được phát hiện, bước đầu cho thấy mối liên hệ với văn hóa Sa Huỳnh và thời đại đồ sắt.
Tháng 7/2025, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng tiến hành khai quật khảo cổ học tại Phan Hiệp, do ThS. Nguyễn Mạnh Thắng - Trưởng phòng Nghiêu cứu Sưu tầm, thuộc Bảo tàng Lịch sử quốc gia, chủ trì, cùng cán bộ chuyên môn hai đơn vị. Tổng diện tích khai quật và thám sát là 101m², gồm hai hố khai quật và một hố thám sát.
Kết quả sau hơn 1 tháng khai quật, phát hiện 02 mộ táng dạng mộ nồi, vò chôn đứng, cùng nhiều đồ tùy táng. Hệ thống hiện vật khá phong phú, gồm đồ gốm, đá, thủy tinh, đồng và tektite. Trong đó có gần 8.000 mảnh gốm, 2.035 hạt chuỗi thủy tinh và 232 mảnh, 95 hiện vật tektite thuỷ tinh, 37 hạt mã não/garnet và 10 hiện vật đồng. Đặc biệt, sự đa dạng về màu sắc, hình dáng, kích thước của các hạt chuỗi thủy tinh cùng mã não, garnet cung cấp nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu kỹ thuật chế tác đồ trang sức, thị hiếu thẩm mỹ và khả năng giao lưu, trao đổi của cư dân cổ. Kết quả bước đầu xác định Phan Hiệp là di tích mộ táng thuộc giai đoạn muộn của thời đại đồ sắt, có mối liên hệ chặt chẽ với văn hóa Sa Huỳnh, niên đại khoảng 2.300 - 2.200 năm cách ngày nay.
2. Hai địa điểm, một không gian khảo cổ và trách nhiệm bảo tồn, phát huy giá trị
Từ kết quả khảo sát Đá Hàng và khai quật Phan Hiệp có thể thấy, hai địa điểm cần được tiếp tục nghiên cứu trong mối liên hệ của một không gian động cát có sự tiếp nối về địa hình và môi trường sinh thái. Nếu Đá Hàng cung cấp những dấu tích về mộ táng, đồ trang sức và hoạt động chế tác, thì Phan Hiệp bổ sung hệ thống tư liệu phong phú về mộ táng, đồ tùy táng và dấu hiệu giao lưu văn hóa.
Sự tương đồng về môi trường địa hình và một số nhóm hiện vật, đặc biệt là đồ trang sức thủy tinh, đá, mã não, garnet, mở ra hướng nghiên cứu về sự phân bố, giao lưu và kết nối giữa các cộng đồng cư dân cổ trong khu vực. Việc tiếp tục khảo sát không gian động cát Đá Hàng - Phan Hiệp có thể góp phần phát hiện thêm những địa điểm mới, làm rõ chức năng từng khu vực cũng như mối quan hệ giữa các điểm cư trú, sản xuất và mai táng.
Kết quả nghiên cứu, khảo sát và khai quật tại Đá Hàng, Phan Hiệp không chỉ bổ sung những tư liệu khoa học có giá trị về cư dân cổ và văn hóa Sa Huỳnh trên vùng đất ven biển, mà còn góp phần làm phong phú, sinh động hơn câu chuyện lịch sử được giới thiệu qua các sưu tập hiện vật hiện đang lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, cơ sở Bình Thuận (số 04, đường Bà Triệu, phường Phan Thiết).
Từ những mảnh gốm, rìu đá, dọi se chỉ, khuôn đúc, đồ trang sức, khuyên tai hai đầu thú, qua đồng, đến những mộ nồi, mộ chum và đất sét nguyên liệu phát hiện qua nhiều năm… mỗi hiện vật là một mảnh ghép của quá khứ, góp phần tái hiện sinh động đời sống vật chất, tín ngưỡng, kỹ thuật chế tác, nguồn nguyên liệu, hoạt động sản xuất và mối quan hệ giao lưu của cư dân cổ cách ngày nay hàng nghìn năm. Đặc biệt, sự hiện diện đồng thời của nguyên liệu, công cụ sản xuất, sản phẩm và dấu tích mai táng tại khu vực khảo sát cung cấp những tư liệu có giá trị, giúp nhận diện rõ hơn không gian cư trú, sản xuất và đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân cổ gắn với văn hóa Sa Huỳnh.
Những phát hiện mới không chỉ bổ sung tư liệu cho việc nghiên cứu lịch sử, khảo cổ học và văn hóa Sa Huỳnh trên vùng đất ven biển Lâm Đồng, mà còn mở ra cơ sở khoa học để tiếp tục khảo sát, nghiên cứu, sưu tầm và bổ sung nội dung trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng. Qua đó phục vụ ngày càng tốt hơn nhu cầu nghiên cứu, tham quan, trải nghiệm và học tập của du khách, học sinh, sinh viên và cộng đồng.
Để những giá trị ấy không tiếp tục bị mai một trước tác động của thời gian, thiên nhiên và hoạt động của con người, chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn cần tăng cường hơn nữa công tác phối hợp kiểm tra, giám sát, kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi xâm hại di tích. Đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của di sản, khuyến khích cộng đồng cùng tham gia phát hiện, thông tin và bảo vệ các dấu tích khảo cổ.
Bảo vệ những di tích nằm trên các động cát hôm nay cũng chính là bảo vệ những lớp ký ức lịch sử đang ẩn sâu trong lòng đất, để câu chuyện về những cộng đồng cư dân cổ và văn hóa Sa Huỳnh trên vùng đất phía Đông tỉnh Lâm Đồng không bị đứt đoạn, mà tiếp tục được nghiên cứu, kể lại và trao truyền cho các thế hệ mai sau.
