Tại phòng truyền thống Di tích quốc gia Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, có một kỷ vật giản dị nhưng luôn khiến nhiều người dừng chân thật lâu. Đó là chiếc áo len mang số ký hiệu DTNL.07/Đd:07, được đan bằng những sợi len màu xanh đậm xen màu nâu. Trải qua hơn nửa thế kỷ, chiếc áo đã nhuốm màu thời gian, nhưng vẫn lặng lẽ kể lại câu chuyện về tình đồng đội, về lòng yêu nước và ý chí kiên cường của người chiến sĩ nhỏ tuổi từng bị giam cầm nơi đây.
Đó là kỷ vật của cựu tù Thái Bá Trọng (bí danh Thái Bá Tro), sinh năm 1954 tại xã Điện Hòa, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (nay là phường Điện Bàn Bắc, thành phố Đà Nẵng). Sinh ra và lớn lên trên vùng đất giàu truyền thống cách mạng, ông sớm giác ngộ lý tưởng và tham gia hoạt động cách mạng với nhiệm vụ liên lạc, tuyên truyền cách mạng.
Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968, ông tham gia cùng lực lượng cách mạng tiến công vào thành phố Đà Nẵng. Ngay trong ngày đầu năm mới, người chiến sĩ nhỏ tuổi ấy bị địch bắt và sau đó lần lượt bị dẫn giải đi giam giữ tại các nơi: Trung tâm thẩm vấn Thanh Bình (Đà Nẵng), Ty Cảnh sát Gia Long, Nhà lao Kho Đạn Đà Nẵng, Nhà tù Côn Đảo, Khám Chí Hòa. Đến năm 1971, ông cùng nhiều tù nhân thiếu nhi khác bị chuyển đến giam giữ tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt.
Tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, sau những chiêu trò dụ dỗ, mua chuộc bất thành, địch quyết dập tắt phong trào đấu tranh bằng nhiều cách thức tra tấn, hành hạ ác ôn. Địch muốn đẩy các chiến sĩ nhỏ tuổi đến tình trạng suy kiệt, cận kề cái chết hòng buộc họ phải khuất phục, nhưng chúng đã thất bại. Các chiến sĩ nhỏ tuổi tại Nhà lao Thiếu nhi Đà Lạt luôn tỏ rõ khí phách, giữ vững khí tiết, quyết liệt đấu tranh đòi các quyền dân sinh, dân chủ, đòi cải thiện chế độ lao tù của Mỹ - ngụy, khẳng định phẩm chất kiên cường, bất khuất. Cũng chính trong hoàn cảnh ấy, tình đồng chí, đồng đội trở thành nguồn động viên quý giá giúp những người tù nhỏ tuổi vượt qua những ngày tháng khắc nghiệt.
Chiếc áo len này do bà Dương Thị Thắng, một người bạn tù, đan tặng cho ông. Ban đầu, chiếc áo được tận dụng từ sợi len của một chiếc áo len cũ khác. Tuy nhiên, do kích cỡ không vừa nên ông đã nhờ bà Thắng tháo ra và đan lại. Chiếc áo càng có giá trị khi hình thành từ những sợi len được gom góp và đan bằng sự sẻ chia tận tình của người bạn tù trong hoàn cảnh vô cùng gian khó.
Giữa khí hậu lạnh giá và cuộc sống thiếu thốn tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt lúc bấy giờ, chiếc áo len không chỉ giúp ông chống chọi với giá rét mà còn thể hiện sự đùm bọc và tinh thần đoàn kết giữa những người chiến sĩ cách mạng trẻ tuổi. Hơi ấm từ chiếc áo đã tiếp thêm nghị lực để ông vượt qua những tháng ngày tù đày khắc nghiệt, giữ vững niềm tin sắt son vào ngày mai tươi sáng của dân tộc, để những người con cách mạng sẽ được trở về với quê hương, trở về với gia đình thân yêu của mình.
Trong thời gian bị giam cầm tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, ông Thái Bá Trọng đã tích cực tham gia nhiều phong trào đấu tranh của tù nhân thiếu nhi yêu nước, như chống lăn tay chụp hình ngụy tạo hồ sơ, đấu tranh đòi các yêu sách chính đáng, đấu tranh làm chủ nhà lao… Đặc biệt, để phản đối việc cưỡng ép tù nhân thiếu nhi tham gia nghi thức chào cờ của chế độ Việt Nam Cộng hòa, tổ chức đấu tranh trong nhà lao đã phát động phong trào đấu tranh bằng hình thức tự mổ bụng tập thể.
Ngay trong đợt phát động đầu tiên, đã có nhiều người xung phong mổ bụng. Những người xin tham gia ngày càng nhiều, nên tổ chức quyết định chọn 5 người, gồm: Nguyễn Văn Thu, Mai Bốn, Thái Bá Tro, Bùi Văn Hiệp, Nguyễn Văn Út. Đó là những chiến sĩ quả cảm nhất, giàu kinh nghiệm chiến đấu nhất. Người tham gia tự mổ bụng chọn mặc bộ quần áo sáng màu, để khi máu chảy ra sẽ tương phản với màu áo, tạo nên hình ảnh ghê sợ để uy hiếp kẻ thù. Người tham gia tự mổ bụng còn uống nhiều nước để khi mổ máu sẽ chảy ra nhiều hơn.
Chủ trương đấu tranh là “mổ bụng nhưng không được chết”, vì chết sẽ làm tổn thất lực lượng. Cách thức mổ bụng đã được các tù nhân tự hướng dẫn nhau (mổ ở bên phải ổ bụng, vị trí gần ruột già), theo kinh nghiệm tự mổ bụng đấu tranh học hỏi từ tù chính trị lớn tuổi ở các nhà tù khác. Dự định các đợt mổ bụng cũng sẽ có khoảng cách nhất định để kéo dài thời gian uy hiếp kẻ thù. Kết quả cuối cùng, có 3 người mổ bụng thành công (gồm các cựu tù: Nguyễn Văn Thu, Mai Bốn, Thái Bá Tro), 2 cựu tù Bùi Văn Hiệp, Nguyễn Văn Út bị cai ngục phát hiện và khống chế ngay tại chỗ.
Sự kiện đấu tranh mổ bụng vào ngày 21/11/1971, một sự kiện tiêu biểu trong lịch sử đấu tranh của tù nhân thiếu nhi tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt. Mặc dù phải đối mặt với đau đớn về thể xác và nguy hiểm đến tính mạng, song các chiến sĩ nhỏ tuổi vẫn kiên quyết không khuất phục trước sự đàn áp của chế độ nhà tù. Cuộc đấu tranh đã trở thành biểu tượng cho tinh thần bất khuất, ý chí kiên trung và lòng trung thành với lý tưởng cách mạng của những tù nhân thiếu nhi yêu nước.
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, vết sẹo trên bụng ông Thái Bá Trọng vẫn còn đó như một minh chứng sống động về lòng dũng cảm của người chiến sĩ nhỏ tuổi năm xưa. Nếu vết sẹo là dấu ấn của cuộc đấu tranh không khoan nhượng với kẻ thù, thì chiếc áo len lại là sự đoàn kết, sẻ chia và niềm tin vào ngày mai chiến thắng của dân tộc.
Sau ngày đất nước thống nhất, ông Thái Bá Trọng trở về quê hương và gìn giữ chiếc áo như một kỷ vật thiêng liêng gắn liền với những năm tháng bị giam cầm tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt. Năm 2014, ông đã trao tặng hiện vật cho Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng để bảo quản và phát huy giá trị.
Ngày nay, chiếc áo len không chỉ là kỷ vật của cựu tù mà còn là minh chứng về tình đồng đội thiêng liêng của những chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi. Hiện vật kết nối quá khứ với hiện tại, góp phần tái hiện những năm tháng đấu tranh kiên cường của các cựu tù yêu nước, góp phần lan tỏa những giá trị tốt đẹp của di tích. Đây cũng là cơ hội để công chúng hiểu rõ hơn về lịch sử đấu tranh cách mạng, lòng biết ơn đối với các thế hệ cha anh, đồng thời khơi dậy niềm tự hào về các giá trị văn hóa, lịch sử của đất nước trong thế hệ trẻ hôm nay.
