Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Đến cung Nam Phương Hoàng hậu, tìm hiểu gia thế vị hoàng hậu cuối cùng của Việt Nam

Tại Đà Lạt, có một nơi hiện lưu giữ những dấu tích về một gia thế đặc biệt giữa dòng chảy đầy biến động của lịch sử Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX. Đó chính là dinh thự Nguyễn Hữu Hào, về sau thường gọi là cung Nam Phương Hoàng hậu (hiện tọa lạc trong khuôn viên Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng). Nam Phương Hoàng hậu vốn xuất thân trong một gia đình Công giáo, gia tộc có những đại điền chủ giàu có bậc nhất xứ Nam kỳ vào cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX. Bà là con gái của ông Nguyễn Hữu Hào và bà Lê Thị Bình. Ông ngoại của bà là đại phú hào Lê Phát Đạt (tên khai sinh là Lê Nhứt Sĩ, thường được gọi là Huyện Sĩ), được xem là một trong những người giàu có của xứ Nam Kỳ như câu vè: “Nhất Sĩ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa”.

Cung Nam Phương Hoàng Hậu tọa lạc trong khuôn viên Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng

Ông Nguyễn Hữu Hào (1866 - 1937), theo các tài liệu trước đây đều cho rằng ông sinh ra tại Gò Công (Tiền Giang). Tuy nhiên, kết quả khảo cứu gần đây từ các tác giả Vĩnh Đào - Nguyễn Thị Thanh Thúy(1) cho rằng có sự nhầm lẫn, vì địa danh Gò Công trong thời gian này xuất hiện ở cả hai nơi (Sài Gòn và Tiền Giang). Theo đó, ông Nguyễn Hữu Hào sinh ra trong một gia đình Công giáo tại làng Tân Hòa, tổng Dương Minh, tỉnh Gia Định, thuộc họ đạo Cầu Kho (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh), có xuất thân từ dòng dõi Thánh Mátthêu Lê Văn Gẫm, quê gốc tại Gò Công, Biên Hòa, nay thuộc TP.HCM chứ không phải Gò Công (Tiền Giang).

Thuở nhỏ, ông Nguyễn Hữu Hào học tại trường Tiểu Chủng viện Sài Gòn (trường dòng). Lớn lên, ông sang Pháp du học về ngành công nghệ và canh nông. Sau khi về nước, ông được Linh mục Lucien Mossat - Giám mục Địa phận Tây Đàng Trong (sau là Địa phận Sài Gòn), giới thiệu với đại điền chủ Lê Phát Đạt để nhận vào làm việc. Trong quá trình làm việc tại gia đình ông Lê Phát Đạt, ông Nguyễn Hữu Hào có cơ hội gặp gỡ và tiếp xúc với cô Marie Lê Thị Bình, con gái của ông Lê Phát Đạt.

Bà Lê Thị Bình (1879 - 1964), sinh tại Gò Công, là con gái thứ 6 của gia đình Huyện Sĩ Lê Phát Đạt. Bà là một người phụ nữ xinh đẹp và phúc hậu, lúc nhỏ bà theo học tại trường đạo ở Sài Gòn. Bà được cha cho quyền sở hữu 600ha đất ruộng ở Tân Hội Đông, Tân Hòa Thành và Tân Lý thuộc tỉnh Mỹ Tho, hơn 600ha ở Bình Long Thạnh, Bình Lăng, Nhơn Thạnh Trung, Quê Mỹ Thạnh, Triêm Đức, Hiệp Thạnh, Phú Ngãi Trị, Phước Tân Hưng, Lương Xuân Hội và Lợi Bình Nhơn thuộc tỉnh Tân An, đồn điền gần 1.000ha ở Cù Bị thuộc tỉnh Bà Rịa(2).

Ông Nguyễn Hữu Hào và bà Lê Thị Bình kết hôn vào năm 1902. Sau khi kết hôn, ông bà được gia đình Huyện Sĩ Lê Phát Đạt giao cho quản lý rất nhiều ruộng đất của gia đình.

Gia đình Quận công Nguyễn Hữu Hào

Năm 1903, ông bà hạ sinh con gái đầu tiên là Marie Agnès Nguyễn Hữu Hào, tên Việt là Nguyễn Thị Hương. Vì muốn con cái được giáo dục trong môi trường văn hóa Pháp, nên khi Marie Agnès Nguyễn Hữu Hào 17 tuổi, bố mẹ đã gửi bà sang Paris học trường Couvent des Oiseaux (trường nữ tu dòng Đức Bà). Sau hai năm học tập, bà được gia đình đón về. Năm 1928, bà kết hôn với Nam tước Pierre Didelot (hơn bà 5 tuổi), là kỹ sư bách khoa và là đại úy pháo binh trong quân đội Pháp.

Sau khi kết hôn, hai người sống tại Sài Gòn đến năm 1930 thì chuyển ra Hà Nội sinh sống. Gia đình bà có năm người con: bốn người con gái và một người con trai. Sau chiến tranh thế giới thứ hai, ông Pierre Didelot được vua Bảo Đại bổ nhiệm làm Khâm mạng Hoàng triều cương thổ. Năm 1954, bà Agnès và gia đình sang Pháp sinh sống và hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng. Theo một số tài liệu ghi rằng, những năm cuối đời bà bị bệnh điếc nên ít giao tiếp với người ngoài. Năm 1997, người ta thấy bà ngồi xe lăn trong lễ thất tuần của cựu hoàng Bảo Đại ở Pháp. Đó cũng là lần cuối cùng người ta thấy Marie Agnès Nguyễn Hữu Hào xuất hiện và cũng chưa ai biết chính xác bà mất khi nào.

Nam Phương Hoàng hậu và chị gái Marie Agnès Nguyễn Hữu Hào, năm 1934

Người con gái thứ hai của ông bà Nguyễn Hữu Hào là Jeanne Maritte Nguyễn Hữu Hào, tên Việt là Nguyễn Hữu Thị Lan(3), sinh năm 1913. Năm bà 12 tuổi, bà cũng được cha mẹ cho vào học tại trường Couvent des Oiseaux giống như chị gái. Năm 1932, bà tốt nghiệp tú tài và trở về Việt Nam. Năm 1934, bà kết hôn với vua Bảo Đại và được tấn phong Hoàng hậu với danh xưng là Nam Phương. Nam Phương Hoàng hậu và vua Bảo Đại có với nhau năm người con: hai hoàng tử và ba công chúa.

Nam Phương Hoàng hậu được ghi nhận xứng đáng là bậc “mẫu nghi thiên hạ” không chỉ bởi sắc đẹp, phong cách, mà còn bởi trí tuệ, phẩm hạnh. Bà từng ba lần được nhận huân chương cao quý:

- Lần đầu tiên vào cuối năm 1937, Viện Hàn lâm Y khoa Pháp trao tặng Nam Phương Hoàng hậu huân chương cao quý nhất của Viện. Huân chương bạc mạ vàng (Médaille de vermeil) tưởng thưởng những cá nhân hay tổ chức có công lớn trong các lĩnh vực giúp đỡ người bệnh, giáo dục trị liệu, nghiên cứu y khoa và ngừa bệnh.

- Lần thứ hai vào năm 1939, Chính phủ Pháp trao tặng Nam Phương Hoàng hậu Bội tinh Y tế công cộng đệ Nhất đẳng, là bậc cao nhất của một huân chương trong lãnh vực y tế, mới được thiết lập vào năm trước đó, theo một nghị định ngày 18/02/1938 của Chính phủ Pháp.

- Lần thứ ba cũng vào năm 1939, Hầu tước De Lillers - Chủ tịch Hội Chữ Thập Đỏ, trao tặng Nam Phương Hoàng hậu Huân chương vàng Chữ Thập Đỏ. Tại thời điểm đó, trên thế giới chỉ có 8 nhân vật đang sống được trao tặng huân chương này (trong đó có Hoàng thái hậu Elizabeth của Anh Quốc và Thống chế Lyautey phu nhân). Lần nhận huân chương này, Nam Phương Hoàng hậu phát biểu, rất vui mừng vì đã đóng góp vào công cuộc chung của Hội Chữ Thập Đỏ và giúp phụ nữ An Nam tiếp xúc với các điều kiện chăm sóc sức khỏe theo khoa học Tây phương.

Nam Phương Hoàng hậu cùng năm người con bên bức chân dung vua Bảo Đại

Ngày 31/8/1945, vua Bảo Đại tuyên bố thoái vị, Nam Phương Hoàng hậu trở thành vị hoàng hậu cuối cùng của Việt Nam. Năm 1947, Nam Phương Hoàng hậu đưa các con qua Pháp sinh sống cho đến lúc bà mất vào năm 1963.

Gia đình ông bà Nguyễn Hữu Hào là một gia đình đại điền chủ rất giàu có. Riêng tại quận Long Mỹ thuộc tỉnh Rạch Giá (nay thuộc thành Phố Cần Thơ), gia đình ông bà Nguyễn Hữu Hào có cả ngàn mẫu ruộng. Ngoài ra, họ còn làm chủ nhiều đồn điền cao su ở Biên Hòa, Bà Rịa, nhiều ruộng đất ở Tân An, Rạch Giá, Gò Công và nhiều đồn điền trà ở Đà Lạt.

Tại Đà Lạt, ông bà đã cho xây dựng một dinh thự mà người dân ở đây hay gọi là dinh Nguyễn Hữu Hào. Về sau, dinh thự này được ông tặng lại cho con gái của mình là Nam Phương Hoàng hậu để làm của hồi môn, nên còn gọi là cung Nam Phương Hoàng hậu.

Vào tháng 5 năm 1935, Triều đình cử Thượng thơ Bửu Thạch và các quan Bộ Lễ lên Đà Lạt làm lễ phong tước Long Mỹ Hầu và trao Huân chương Long bội Tam đệ đẳng cho ông Nguyễn Hữu Hào. Nhân Dịp này, bà Nguyễn Hữu Hào cũng được phong tước Mệnh phụ Nhị phẩm Phu nhân.

Lễ phong tước Long Mỹ Hầu cho ông Nguyễn Hữu Hào và Mệnh phụ Nhị phẩm Phu nhân cho bà Lê Thị Bình, tại dinh Nguyễn Hữu Hào, tháng 5/1935

Tháng 6 năm 1937, ông Nguyễn Hữu Hào lâm bệnh nặng và được đưa vào Sài Gòn để chữa trị. Ngày 30/8/1937, Vua Bảo Đại phong tước “Long Mỹ Quận công” cho ông Nguyễn Hữu Hào và Bà Lê Thị Bình làm Nhất Phẩm Phu nhân. Sau hai tuần nhận sắc phong, ông qua đời tại Sài Gòn. Sau khi làm lễ tại Nhà thờ Đức Bà, quan tài của ông được đưa lên Đà Lạt làm lễ an táng vào ngày 19/9/1937.

Nam Phương Hoàng hậu cùng thân mẫu Lê Thị Bình và hai con tại Đà Lạt, năm 1938

Khu lăng mộ Quận công Nguyễn Hữu Hào được xây dựng và hoàn thành vào năm 1941, nằm trên ngọn đồi thông gần thác Cam Ly, một vị trí được xem là đắc địa, cổng trước hướng về trung tâm Đà Lạt. Công trình được xây dựng bằng đá nguyên khối, kiến trúc không phô trương nhưng uy nghiêm và bền vững, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa mỹ cảm phương Tây và tinh thần phương Đông.

Sau khi Nam Phương Hoàng hậu sang Pháp định cư vào năm 1947, bà Lê Thị Bình cũng sang Pháp an dưỡng tuổi già và qua đời năm 1964. Bà được an táng tại nghĩa trang Montparnasse (Cimeti è re du Montparnasse, quận 14, Paris), trong phần mộ gia đình bên cạnh phần mộ của người anh ruột Lê Phát Vĩnh, mà không phải trong lăng mộ Quận công Nguyễn Hữu Hào như dự định ban đầu.

Lăng mộ Quận công Nguyễn Hữu Hào tại Đà Lạt

Ngày nay, nhìn lại gia thế của Nam Phương Hoàng hậu, người ta không chỉ cảm mến một vị hoàng hậu xứng đáng là bậc “mẫu nghi thiên hạ”, mà còn cảm phục về một gia tộc có trách nhiệm lớn đối với xã hội. Một đại gia đình có những đóng góp tích cực cho xã hội, biết thực hiện trách nhiệm với cộng đồng và làm nhiều việc bác ái. Họ là những con người bước ra từ nền nếp cổ truyền, tiếp cận văn minh phương Tây một cách chọn lọc và thận trọng, sống với phẩm giá, bản lĩnh và cốt cách riêng.

Trong những năm qua, dinh Nguyễn Hữu Hào, hay cung Nam Phương Hoàng hậu đã được Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng nỗ lực bảo tồn, phục dựng để phát huy giá trị. Nơi đây lưu giữ nhiều tư liệu quý về ông bà Quận công Nguyễn Hữu Hào và Hoàng hậu Nam Phương. Đến đây, chúng ta không chỉ biết thêm về gia thế của Nam Phương Hoàng hậu mà còn để chắc lọc những giá trị của lịch sử, văn hóa qua từng lát cắt của thời gian.

Thùy Linh

Chú thích
(1) Vĩnh Đào - Nguyễn Thị Thanh Thúy, Theo dấu Hoàng hậu Nam Phương và Vua Bảo Đại, NXB Phụ Nữ Việt Nam, 2024.
(2) Nguyễn Thị Thanh Thúy, Gia tộc Huyện Sĩ - Dấu ấn còn ghi, NXB Phụ nữ Việt Nam, 2025.
(3) Theo tác giả Nguyễn Thị Thanh Thúy (SĐD) thì tên chính xác là: Nguyễn Thị Lan (không có Hữu).