Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Nam Phương Hoàng hậu, người có tấm lòng yêu nước, thương dân

Nam Phương Hoàng hậu không chỉ được biết đến với vai trò là người vợ chính thức duy nhất của vua Bảo Đại, mà còn được lịch sử ghi nhận là vị Hoàng hậu mẫu mực, hiền thục, là biểu tượng của đức hạnh, của người có tấm lòng yêu nước, thương dân.

Nam Phương Hoàng hậu mặc triều phục trong ngày hôn lễ, năm 1934

Nam Phương Hoàng hậu và tấm lòng yêu nước

Tháng 8 năm 1945 ở Việt Nam, phong trào cách mạng trong cả nước dâng cao. Là người trầm tĩnh, sâu sắc, có suy nghĩ chín chắn và tầm nhìn thời cuộc, Nam Phương Hoàng hậu đã khuyến khích ông Phạm Khắc Hoè - Ngự tiền Văn phòng Đổng lý, tìm cách liên lạc với cách mạng để tìm kiếm lời khuyên. Đồng thời, bà cũng là người có nhiều tác động đến quyết định thoái vị của vua Bảo Đại với tinh thần “Thà làm dân một nước tự do còn hơn làm vua một nước nô lệ”.

Sau khi giành được độc lập, nước nhà phải đối mặt với tình thế “ngàn cân treo sợi tóc” bởi rất nhiều khó khăn và nguy cơ, đặc biệt về tài chính khi kho bạc chỉ còn khoảng 1 triệu đồng tiền cũ nát. Lúc này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phát động “Tuần lễ vàng”, kêu gọi nhân dân cả nước ủng hộ tiền, vàng, của cải cho Chính phủ. Hưởng ứng lời kêu gọi của Người, khi Huế phát động “Tuần lễ vàng” vào ngày 17/9/1945, Nam Phương Hoàng hậu là người đầu tiên đến ủng hộ. Bà đã tháo hết số đồ trang sức bằng vàng đang đeo trên người để hiến cho Chính phủ. Hành động của Hoàng hậu được nhân dân và chính quyền bấy giờ thán phục và nhiệt liệt hoan nghênh. Noi gương Nam Phương Hoàng hậu, nhiều gia đình giàu có ở Huế đã hiến cả chục lạng vàng. Kết quả trong “Tuần lễ vàng”, nhân dân thành phố Huế đã đóng góp 925 lạng vàng cho Chính phủ.

Đau lòng trước thảm cảnh mà đồng bào phải gánh chịu khi quân Pháp dựa vào thế lực của quân Anh với ý đồ tái chiếm thuộc địa Việt Nam, Hoàng hậu Nam Phương đã gửi một thông điệp cho bạn bè của mình. Bà tha thiết yêu cầu họ lên tiếng tố cáo hành động xâm lược phi nghĩa của thực dân Pháp: “Kể từ tháng 3 năm 1945 nước Việt Nam đã thoát khỏi sự đô hộ của người Pháp nhưng vì lòng tham của một thiểu số thực dân Pháp với sự tiếp tay của quân đội Hoàng gia Anh nên hiện nay máu của nhân dân Việt Nam lại tiếp tục chảy trên mảnh đất vốn đã có quá nhiều đau khổ. Hành động này của thực dân Pháp là trái với chủ trương của Đồng Minh mà nước Pháp lại là một thành viên. Vậy tôi tha thiết yêu cầu những ai đã từng đau khổ vì chiến tranh hãy bày tỏ thái độ và hành động để giúp chúng tôi chấm dứt chiến tranh đang ngày đêm tàn phá đất nước tôi…”.

Tình yêu đất nước của Nam Phương Hoàng hậu còn được thể hiện qua tình yêu văn hóa dân tộc và khát vọng thay đổi nền giáo dục Việt Nam. Năm 1926, Nam Phương Hoàng hậu được gia đình cho sang Pháp du học tại Trường Dòng Couvent des Oiseaux, ngôi trường danh tiếng bậc nhất ở Paris. Năm 1932, Bà tốt nghiệp tú tài và trở về nước. Vào những năm 1930, xã hội Việt Nam chứng kiến sự giao thoa mạnh mẽ giữa văn hóa phương Đông và phương Tây. Lúc này, Nam Phương Hoàng hậu đã ấp ủ một mong muốn đặc biệt, đó là thành lập một cơ sở giáo dục tiên tiến tại Đà Lạt.

Bà mong muốn đón các nữ tu từ nhà dòng Varneuil, Marne (Pháp) đến Việt Nam để thực hiện sứ mệnh truyền bá một nền giáo dục toàn diện, kết hợp hài hòa tinh hoa của giáo dục phương Tây hiện đại cùng với những giá trị văn hóa phương Đông truyền thống. Khát vọng này không chỉ hướng tới việc đào tạo các thế hệ nữ sinh có kiến thức sâu rộng, tư duy tiến bộ mà vẫn giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, mà còn nhằm nâng cao dân trí.

Trường nữ tu “Couvent des Oiseaux”, còn gọi là “Đức Bà Lâm Viên” được thành lập năm 1935 bởi Dòng Nữ tu Đức Bà theo lời mời của Hoàng hậu Nam Phương. Ban đầu là vườn trẻ mẫu giáo, sau đó phát triển thành trường tiểu học và trung học… Sau năm 1975, Trường Couvent Des Oiseaux trở thành Trường Phổ thông dân tộc nội trú THPT tỉnh Lâm Đồng.

Trường Phổ thông dân tộc nội trú THPT tỉnh Lâm Đồng

Mặc dù được đào tạo theo ngôn ngữ và văn minh Pháp, nhưng có một điều đáng ngạc nhiên là Nam Phương Hoàng hậu có niềm yêu thích đặc biệt đối với tiếng Việt và văn hóa Việt. Điều này thể hiện rõ qua nhiều phương diện, trong đó phải kể tới trang phục áo dài truyền thống, áo Nhật Bình mà bà thường mặc trong các sự kiện quan trọng.

Nam Phương Hoàng hậu trong trang phục áo Nhật Bình tại Pháp năm 1949

Gia đình Nam Phương Hoàng hậu trong trang phục áo dài truyền thống khi sang thăm Tòa thánh Vantican, năm 1950

Bên cạnh đó, một số bức thư gửi cựu hoàng Bảo Đại cũng cho thấy tình yêu mãnh liệt mà Nam Phương Hoàng hậu dành cho tiếng Việt và văn hóa Việt: “Nếu Mình xuống Sài Gòn, xin Mình nói giúp với Bà Hữu đặt làm cho em một ít bánh tráng khoai và bánh hỏi phơi khô vì các con thích ăn những thứ bánh này lắm” (thư ngày 03/7/1949); “Mình nhớ gửi vài chai nước mắm và gạo sang đây cho em bằng đường biển từ Sài Gòn” (thư ngày 06/02/1950); “Bính đã chuyển tới em mắm và gạo của Bà Hữu ở Paris gửi biếu. Có cả nem, lạp xưởng và em đã thưởng thức ngay trong sáng nay” (thư ngày 13/12/1950); “Họ mang đến cho em bánh Trung Thu, nước mắm của Mẫu hậu nhờ chuyển và cả chả lụa nữa” (thư ngày 01/9/1950)…

Trong thư trao đổi với cựu hoàng Bảo Đại, nhiều lần Nam Phương Hoàng hậu nhắc đến việc học hành của các con. Có lúc, bà than phiền: “Tiếng Việt ở đây không được dạy đều đặn” (thư ngày 19/10/1951). Do đó, “Mình đã làm em vô cùng sung sướng khi giao Long khôi phục lại tủ sách Việt ngữ cho em, gồm cả thơ, tiểu thuyết, truyện sử.v.v… và tất cả những cuốn sách em có trong cung An Định đã bị những kẻ hầu hạ Mẫu hậu lấy hết rồi. Em hoài vọng về nền văn học của nước nhà. Xin Mình hãy giúp em mua lại những tủ sách của các quan chức thuộc địa cũ nhằm khôi phục lại bộ sách của em bao gồm tất cả các sách nói về Đông Dương” (thư ngày 01/11/1951).

Chính vì tình yêu văn hóa Việt và sở thích đọc sách mà có lần Nam Phương Hoàng hậu đã phát hiện ra những chi tiết không đúng viết về Nam Kỳ in trong sách giáo khoa Thế giới toàn cảnh của tác giả Renaud de Jouvenel (trang 240), được phát hành và giảng dạy trong một số trường học công ở Pháp. Sau đó, Bà đã “gửi thông báo cho Đệ để ông ta làm văn bản kháng nghị lên Bộ Các nước liên kết đòi rút tài liệu này ra khỏi các trường học” (thư ngày 18/01/1952).

Tại Pháp, 5 người con của Nam Phương Hoàng hậu đều tiếp thu lối giáo dục của nền văn hóa Pháp, nhưng lúc nào bà cũng đau đáu “đang cần một thầy phụ đạo xứng đáng có kiến thức văn hóa như Trần Trọng Kim để giảng dạy về nền văn hóa Việt - Hoa và có thể đi ra ngoài phố mà không bị sự khinh rẻ của đồng hương”.

Năm người con của Nam Phương Hoàng hậu

Trong bức thư gửi cựu hoàng Bảo Đại ngày 23/3/1954, Nam Phương Hoàng hậu tha thiết: “Xin Mình cho biết liệu em có thể gọi Lê Thành Ý đến dạy Việt ngữ cho con trai lớn chúng ta được không?”. Chi tiết này cho thấy Nam Phương Hoàng hậu luôn tự hào và rất ý thức bảo tồn văn hóa Việt, nên bằng mọi cách bà quyết tìm đúng người tài để dạy Việt ngữ cho con của mình.

Nam Phương Hoàng hậu và tấm lòng thương dân

Hơn 10 năm tại vị, Nam Phương Hoàng Hậu thường xuyên tổ chức các hoạt động xã hội và trong nhiều chuyến từ thiện, bà trực tiếp trao tặng tiền riêng cho đồng bào khó khăn, mà không dùng đến ngân sách triều đình.

Sau khi vua Bảo Đại thoái vị và được Chủ tịch Hồ Chí Minh mời ra Hà Nội làm cố vấn cao cấp cho Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, thì Nam Phương Hoàng hậu vẫn ở lại Huế cùng các con. Tết Nguyên đán Bính Tuất năm 1946, Bác Hồ thông qua Chủ tịch Ủy ban Hành chính thành phố Huế, đã gửi 10 ngàn đồng để gia đình ông cố vấn ăn Tết (vào lúc đó số tiền này là rất lớn). Nam Phương Hoàng hậu nhận số tiền này và sau đó đã chuyển toàn bộ cho các cô nhi viện để mua sắm tết cho trẻ em mồ côi. Trong lúc đất nước còn muôn vàn khó khăn, tấm lòng của Bà thật đáng trân trọng.

Sau khi cùng các con qua Pháp, trong các bức thư gửi cho cựu hoàng Bảo Đại, Nam Phương Hoàng hậu cũng thể hiện rõ sự quan tâm sâu sắc của bà đến số phận của những người nghèo và những người bất hạnh. Trong bức thư ngày 20/7/1949, bà viết: “Em đọc báo thấy có đăng một người đàn bà ôm con đang quỳ khóc dưới chân Mình. Thật là một hình ảnh gây ấn tượng mạnh và rất xúc động. Liệu Mình có thể nhận đứa bé đó làm con nuôi không? Em đang nghĩ đến những đứa trẻ mồ côi cha. Người ta sẽ làm gì với tất cả những đứa trẻ này?”.

Sau đó không lâu, trong bức thư ngày 20.9.1949 gửi cựu hoàng Bảo Đại, bà viết: “Em đau khổ cứ phải bứt rứt khi nghĩ tới đồng bào ta sống trong cảnh bất an đang phải chịu đựng những tội ác gây ra từ nhiều phương diện khác nhau… Em muốn như một con thú rừng bị thương đang chui vào đáy hang để lặng lẽ đau đớn một mình”.

Tiếp đến, trong thư ngày 17/01/1953, Bà nhấn mạnh: “Mình đừng nên tiêu phí phạm như vậy. Số tiền này có thể chi tiêu vào nhiều việc có ích hơn thế. Hơn nữa em đang muốn giúp đỡ các sinh viên của ta không được ở ký túc xá mà phải thuê nhà ở ngoài nên lại bị bọn chủ nhà trọ bóc lột tàn tệ…”.

Cuộc đời Nam Phương Hoàng hậu cho thấy, bà không chỉ là biểu tượng của nhan sắc, trí tuệ, đức hạnh mà còn là một người có tấm lòng yêu nước, thương dân và ý thức sâu sắc đối với văn hóa dân tộc. Dù sống trong hoàn cảnh đặc biệt của một Hoàng hậu giữa thời buổi lịch sử đầy biến động, bà vẫn luôn hướng về quê hương, đất nước và dân tộc. Những suy nghĩ chân thành và hành động thiết thực của Nam Phương Hoàng hậu đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dân tộc, là niềm cảm hứng và động lực tích cực để các thế hệ sau tiếp tục phát huy truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý thức gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam.

Phạm Thị Ngát

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Võ Minh Kiều Châu (2023), Thương nét Việt xưa - Nam Phương Hoàng Hậu.
2. Hoàng Liêm (2012), Nam Phương Hoàng hậu - một tấm lòng kính Chúa yêu nước - một tình yêu dân tộc.
3. Lê Minh Quốc (2023), Hoàng hậu Nam Phương và tình yêu văn hóa Việt.
4. Lịch sử hình thành và phát triển Trường Phổ thông DTNT THPT tỉnh Lâm Đồng: https://ptdtntlamdong.edu.vn/about/Lich-su-hinh-hanh-va-phat-trien-truong-PTDTNT-THPT-tinh-Lam-Dong.html