Bảo tồn di sản văn hóa không chỉ là gìn giữ những giá trị quý báu của quá khứ mà còn tạo nền tảng cho phát triển bền vững trong tương lai. Đối với các danh lam thắng cảnh, việc khoanh vùng các khu vực bảo vệ là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm bảo vệ các yếu tố gốc cấu thành di tích, giữ gìn cảnh quan và định hướng công tác quản lý lâu dài. Trong quá trình xây dựng hồ sơ đề nghị xếp hạng Danh lam thắng cảnh Hang A1 và Hang C2 (thuộc hệ thống hang động núi lửa Krông Nô), xã Nam Đà, tỉnh Lâm Đồng, nội dung này được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong công tác nghiên cứu lập hồ sơ di tích.
Thực hiện nhiệm vụ được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng giao, trong thời gian qua, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng đã tổ chức khảo sát thực địa, nghiên cứu, sưu tầm và tổng hợp các nguồn tư liệu liên quan. Đồng thời tham vấn ý kiến của Cục Di sản văn hóa, các chuyên gia thuộc Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, cùng các cơ quan chuyên môn nhằm đánh giá đầy đủ giá trị của di tích và xây dựng phương án khoanh vùng bảo vệ phù hợp với quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024.
Kết quả khảo sát, nghiên cứu cho thấy Hang A1 và Hang C2 (thuộc hệ thống hang động núi lửa Krông Nô) là hai hang động núi lửa có giá trị tiêu biểu về địa chất, địa mạo và cảnh quan thiên nhiên. Hai hang động được hình thành từ hoạt động phun trào dung nham núi lửa Nâm B’lang cách đây hàng triệu năm, lưu giữ nhiều dấu tích phản ánh quá trình vận động địa chất của khu vực Tây Nguyên. Hệ thống cửa hang, vách hang, nền hang cùng các cấu trúc dung nham còn được bảo tồn khá nguyên vẹn, có giá trị khoa học tiêu biểu đối với nghiên cứu khoa học, giáo dục và bảo tồn thiên nhiên.
Đặc biệt, Hang A1 và Hang C2 nằm trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, tỉnh Lâm Đồng (khu vực được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu vào năm 2020 và tái công nhận giai đoạn 2024 -2027). Đây là minh chứng cho những giá trị nổi bật về địa chất, địa mạo, đa dạng sinh học và văn hóa của khu vực. Hệ thống hang động núi lửa Krông Nô được các nhà khoa học đánh giá là một trong những hệ thống hang động dung nham có quy mô lớn và cấu trúc độc đáo ở khu vực Đông Nam Á, góp phần quan trọng trong nghiên cứu tiến hóa địa chất và lịch sử hình thành vỏ Trái đất.
Không chỉ có giá trị về địa chất, Hang C2 còn thuộc nhóm các hang động trong hệ thống Krông Nô đã phát hiện dấu tích cư trú của cư dân tiền sử. Những phát hiện khảo cổ học này góp phần cung cấp tư liệu quan trọng về quá trình thích nghi và sinh sống của con người trong môi trường hang động núi lửa, làm phong phú thêm giá trị khoa học của di tích. Bên cạnh đó, khu vực xung quanh còn là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào M'Nông, Ê Đê và nhiều cộng đồng dân tộc khác, với bản sắc văn hóa truyền thống đặc sắc, góp phần tạo điều kiện thuận lợi để kết nối bảo tồn di sản thiên nhiên với phát huy các giá trị văn hóa bản địa và phát triển du lịch trong tương lai.
Theo quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024 và Nghị định số 308/2025/NĐ-CP của Chính phủ, việc xác định các khu vực bảo vệ di tích phải bảo đảm giữ gìn nguyên trạng các yếu tố gốc cấu thành di tích, đồng thời bảo vệ cảnh quan, môi trường và không gian văn hóa gắn với di tích. Trên cơ sở kết quả khảo sát thực địa, phân tích hiện trạng địa hình, địa chất, hiện trạng sử dụng đất và ý kiến của các chuyên gia, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng đã xây dựng phương án khoanh vùng các khu vực bảo vệ đối với Hang A1 và Hang C2.
Đối với Hang A1, khu vực bảo vệ I được xác định với diện tích dự kiến khoảng 2,7ha, bao gồm toàn bộ hệ thống cửa hang, thân hang và các yếu tố gốc cấu thành di tích dưới lòng đất; chiều dài hang khoảng 438,7m. Khu vực bảo vệ II có diện tích dự kiến khoảng 3,3ha, là vùng bao quanh khu vực bảo vệ I, nhằm bảo vệ cảnh quan thiên nhiên, môi trường sinh thái và không gian cần thiết phục vụ công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích.
Đối với Hang C2, khu vực bảo vệ I được đề xuất có diện tích khoảng 6,6ha, bao gồm toàn bộ các cửa hang, hệ thống hang động và các yếu tố gốc cấu thành di tích; chiều dài hang khoảng 402m. Khu vực bảo vệ II có diện tích khoảng 12,7ha, bao quanh khu vực bảo vệ I nhằm bảo vệ cảnh quan, môi trường tự nhiên và tạo vùng đệm cần thiết cho công tác quản lý, phát huy giá trị di tích trong tương lai.
Toàn bộ diện tích dự kiến khoanh vùng các khu vực bảo vệ của Hang A1 và Hang C2 đều nằm trong phạm vi Khu bảo tồn thiên nhiên Nâm Nung. Đây là điều kiện thuận lợi để kết hợp giữa bảo tồn di sản địa chất với bảo vệ hệ sinh thái rừng, đa dạng sinh học và cảnh quan tự nhiên của khu vực. Đồng thời, việc xác định rõ ranh giới các khu vực bảo vệ cũng góp phần hạn chế các tác động bất lợi từ hoạt động khai thác tài nguyên, xây dựng công trình và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội có nguy cơ ảnh hưởng đến giá trị của di tích.
Trong thời gian tới, trên cơ sở phương án khoanh vùng được các sở, ngành, chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn thống nhất, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng sẽ tiếp tục hoàn thiện bản đồ khoanh vùng bảo vệ, bản vẽ kỹ thuật mặt bằng tổng thể di tích, tư liệu khoa học, ảnh khảo tả… và các thành phần hồ sơ theo quy định của Luật Di sản văn hóa, để trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét, xếp hạng Danh lam thắng cảnh Hang A1 và Hang C2 là Di tích quốc gia.
Việc khoanh vùng các khu vực bảo vệ di tích Hang A1 và Hang C2 không chỉ đáp ứng yêu cầu pháp lý trong quá trình lập hồ sơ xếp hạng di tích mà còn tạo nền tảng quan trọng cho công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống hang động núi lửa Krông Nô trong tương lai. Đây cũng là cơ sở để gắn kết bảo tồn di sản với phát triển du lịch bền vững, giáo dục cộng đồng và quảng bá hình ảnh Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, tỉnh Lâm Đồng, hướng tới mục tiêu xây dựng hồ sơ đề nghị xếp hạng Hệ thống hang động núi lửa Krông Nô là Di tích quốc gia đặc biệt trong tương lai.
