Đầu năm 1973, Hiệp định Paris được ký kết, chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam, nhưng tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, kẻ địch lại điên cuồng lên kế hoạch đối phó. Chúng âm mưu ngụy tạo hồ sơ, định bóp méo sự thật, biến tất cả số tù nhân yêu nước tự nguyện dấn thân vì hòa bình, độc lập, thống nhất Tổ quốc thành những “can phạm hình sự”. Tuy nhiên, chống lại âm mưu dối trá ấy, ngọn lửa phản kháng kiên cường đã bùng lên mạnh mẽ. Những tù nhân nhỏ tuổi đã biến Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt thành chiến tuyến, nổi dậy giành quyền làm chủ và để lại dấu ấn bất khuất trong lịch sử đấu tranh của tuổi trẻ Việt Nam.
Các cựu tù thiếu nhi trở lại khảo sát vị trí cột cờ tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt trước đây
Tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, trước làn sóng đấu tranh “mổ bụng chống chào cờ”, “diệt ác phá kiềm” đầy quả cảm của các chiến sĩ nhỏ tuổi, địch đã lên một kế hoạch thâm độc. Đó là ngụy tạo hồ sơ, xóa bỏ tư cách tù chính trị của những thiếu nhi yêu nước, nhằm gạt họ ra khỏi danh sách tù nhân được trao trả theo Hiệp định Paris (được ký kết ngày 27 tháng 01 năm 1973). Mưu đồ xảo quyệt của địch nhằm xóa sổ hoàn toàn sự thật lịch sử: tại đây từng có một lực lượng cách mạng trẻ tuổi bị bắt và chuyển về từ các nhà tù khắp miền Nam.
Chính từ âm mưu bóp méo sự thật ấy, ngọn lửa phản kháng kiên cường đã bùng lên. Tập thể tù nhân thiếu nhi quyết định bằng mọi giá phải đấu tranh chống việc lăn tay, chụp hình. Kế hoạch đấu tranh được khẩn trương chuẩn bị, nhằm lật ngược tình thế. Mục tiêu đấu tranh đề ra là gây sức ép buộc địch phải nhượng bộ và chấp nhận những yêu sách, đồng thời gây tiếng vang để ủng hộ phong trào cách mạng bên ngoài.
Ngày 22 tháng 02 năm 1973, do được thông báo trước là địch sẽ đưa toàn bộ tù nhân đi lăn tay, chụp hình, các chiến sĩ nhỏ tuổi nhận thấy đây là thời cơ tốt cho việc đấu tranh làm chủ nhà lao, nên đã tương kế tựu kế vạch trần âm mưu của chúng. Toàn thể tù thiếu nhi Đà Lạt đồng loạt thống nhất không thực hiện lăn tay, chụp hình. Các tù nhân thiếu nhi đã cử đại diện yêu cầu địch thực hiện ngay việc trao trả tất cả tù nhân đang bị giam giữ tại đây. Nếu chưa thực hiện trao trả thì phải tạm thời giải quyết các yêu sách sau:
1. Không được bắt các tù nhân thiếu nhi yêu nước lăn tay, chụp hình để cưỡng bức sang diện chiêu hồi.
2. Phải bãi bỏ chế độ tù cai trị tù, mà để tự tù nhân cắt đặt, sắp xếp đảm bảo an ninh trật tự.
3. Cho tù nhân thiếu nhi được tự do đi lại trong toàn khu nhà giam, để có điều kiện chăm sóc, thăm hỏi nhau.
4. Các phòng giam tự cắt đặt phân công đại diện phòng, tự cắt đặt làm công tác vệ sinh, cơm nước, các sinh hoạt hàng ngày (các giám thị chỉ giám sát mà thôi).
Bức tranh mô tả sự kiện nổi dậy đấu tranh làm chủ Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, ngày 22/02/1973
Dĩ nhiên, lực lượng cai ngục không chấp nhận các yêu sách này. Địch đã chuẩn bị kỹ lưỡng cho sự đàn áp, ngoài lực lượng tại chỗ hơn 40 người còn có sự hỗ trợ của lực lượng an ninh thị xã Đà Lạt. Cuộc đấu tranh của những tù nhân thiếu nhi đã bùng nổ vũ bão sau những âm thanh vang dội từ chiếc thùng thiếc do anh Trần Bình đánh lên và tiếng hô, gần như mệnh lệnh đấu tranh của anh Nguyễn Tranh: “Hỡi tất cả anh em, chúng ta đấu tranh là phải đổ máu, quyết không sợ chết!”
Ngay khi quân địch tràn vào, cuộc nổi dậy làm chủ nhà lao lập tức bùng nổ mạnh mẽ như cơn bão lửa. Tù nhân thiếu nhi đã có sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ trước, các chiến sĩ nhỏ tuổi đồng loạt xông lên tấn công. Anh em đập cửa kho để lấy cây, gậy, dao, rựa, cuốc, xẻng làm vũ khí. Một mặt trận phòng thủ độc đáo và kiên cường được triển khai ngay tại chỗ. Nước nấu sôi từ nhà bếp được chuyển đến sẵn sàng tạt ra ngoài chống lại lực lượng địch. Mọi người lấy mền nhúng đẫm nước phủ lên người để vô hiệu hóa lựu đạn cay của địch…
Như một khối thống nhất, toàn bộ tù nhân thiếu nhi đồng loạt xông ra khu vực sân cờ, chủ động tấn công vào ban quản đốc và giám thị. Do bị bất ngờ, lực lượng địch buộc phải dồn ra cổng nhà lao. Tình hình trở nên hỗn loạn, lực lượng địch điên cuồng trên mái nhà lao liên tiếp ném lựu đạn cay xuống khu vực sân cờ. Dù đã chuẩn bị tinh thần chống lựu đạn cay, nhưng vì số lượng nhiều, khói cay dày đặc trong không gian hẹp, nên lúc này nhiều anh chị em bị ngất xỉu.
Trong thời khắc hiểm nguy ấy, anh Kỳ (tức Ngô Tùng Chinh) đã lập tức phổ biến một phương pháp hữu hiệu: vừa dùng khăn nhúng nước, vừa áp mặt sát xuống mặt đất, nếu anh chị em nào bị nặng hơn thì vào nhà cầu, đưa mũi ngay miệng hố xí, khoảng trống ấy gần như không có tí hơi cay nào lọt vào, nằm nghỉ một lát sẽ tỉnh táo hơn. Sự chịu đựng ngoan cường ấy đã khiến địch hoàn toàn bất ngờ, không thể hiểu vì sao với số lượng lựu đạn cay nhiều đến vậy mà tù nhân thiếu nhi vẫn còn sức chiến đấu mãnh liệt như vậy.
Những tiếng hô:“Đả đảo đàn áp, đả đảo chủ trương bắt tù thiếu nhi lăn tay, chụp hình cưỡng bức sang chiêu hồi!” mỗi lúc một vang xa hơn. Cuộc đấu tranh lên đến đỉnh điểm khi các tù nhân thiếu nhi hạ lá cờ chế độ Việt Nam Cộng hòa trên cột cờ xuống. Địch điên cuồng bắn súng chỉ thiên nhằm áp đảo, ngăn chặn hành động đó, đồng thời cho phá cổng chính để lao vào đàn áp. Tuy nhiên, anh em đã dùng gạch đá và nước sôi phản công quyết liệt để khống chế, kiểm soát toàn bộ nhà tù, dùng loa phát thanh của chúng để kêu gọi nhân dân xung quanh nhà lao đứng lên ủng hộ cho cuộc đấu tranh trong tù.
Lúc này, âm mưu mỵ dân giả tạo thâm độc từ lâu nay của kẻ thù đã hoàn toàn bị vạch trần. Những người dân xung quanh khu vực nhà lao bàng hoàng, vì biết đây là nhà lao giam giữ những chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi, chứ không phải “Trung tấm giáo huấn” mà địch vẫn rêu rao. Lớp vỏ bọc mỹ miều đã bị bóc trần, lý giải vì sao suốt một thời gian dài, các tù thiếu nhi phải chiến đấu “đơn thương độc mã” mà chưa nhận được sự hỗ trợ hay giúp đỡ từ bên ngoài.
Cuộc đấu tranh chống đàn áp diễn ra căng thẳng từng phút, từng giờ, không bên nào chịu nhượng bộ. Sau hơn 10 giờ những người anh hùng nhỏ tuổi đấu tranh quyết liệt, địch đã phải cúi đầu nhượng bộ, chấp nhận bàn bạc thương lượng các yêu sách. Qua hơn 1 giờ đàm phán nghẹt thở, địch buộc phải ký vào biên bản chấp nhận các yêu sách của tù nhân: sẽ lập danh sách trao trả tất cả các tù thiếu nhi còn án; các thiếu nhi không còn án, không có án và mãn án sẽ thực hiện trả tự do. Không được bắt tù nhân thiếu nhi phải lăn tay, chụp hình để cưỡng bức sang diện chiêu hồi. Đồng thời bỏ chế độ tù cai trị tù, để tù nhân thiếu nhi tự phân công lịch sinh hoạt và được tự do thăm hỏi, chăm sóc lẫn nhau.
Sự kiện đấu tranh làm chủ nhà lao chứng tỏ địch đã bất lực trong việc thực hiện các chủ trương thâm hiểm, độc ác trong việc đàn áp tù nhân. Hàng loạt biện pháp của địch, từ lúc ban đầu lừa dụ ngon ngọt, khôn khéo, mềm dẻo đến sau này là trấn áp cứng rắn, mạnh mẽ, tàn bạo…, nhưng đã gặp phải bức tường đấu tranhh vững chắc của các chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi. Địch đã hoàn toàn bị động trước sự kháng cự kiên cường của đội ngũ thiếu nhi yêu nước. Từ chỗ chủ động, áp đặt, ràng buộc, địch đã dần dần nao núng, nhượng bộ và chấp nhận thất bại trước lực lượng tù nhân thiếu nhi.
Tháng 06 năm 1973, Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt dưới tên gọi “Trung tâm giáo huấn thiếu nhi Đà Lạt” đã hoàn toàn bị xóa sổ. Đây là kết quả của một quá trình đấu tranh kiên trì, sáng tạo, dũng cảm, gan dạ của các chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi trong suốt hơn 2 năm trời bị giam cầm. Địch buộc phải trả tự do cho số tù nhân thiếu nhi hết án, chuyển số tù thiếu nhi còn án về giam giữ tại các nhà tù địa phương.
Sự sụp đổ của Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt là một nốt son sáng ngời, minh chứng cho tinh thần anh dũng, bất khuất của tuổi trẻ Việt Nam. Chiến công của những chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi đã đóng góp một phần quan trọng vào thắng lợi chung của toàn dân tộc trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
