Nếu có dịp bước chân vào ngôi nhà sàn truyền thống của người Kơ Ho ở Lâm Đồng, bên cạnh những chóe rượu cần trầm mặc xếp dọc vách nhà, hay những tấm thổ cẩm rực rỡ sắc màu mắc trên bộ Nhồng ôi, thì trên giàn bếp vẫn còn một sự hiện diện rất đỗi bình dị mà sâu lắng: những trái bầu khô.
Lớp bồ hóng thời gian và tri thức của đất trời
Với người Kơ Ho, chiếc giàn bếp phía trên bếp lửa trung tâm không chỉ là nơi lưu trữ, mà còn là “linh hồn” của ngôi nhà. Ở đó, trái bầu khô được nâng niu gửi gắm qua nhiều công đoạn kỳ công bởi đôi tay người phụ nữ.
Từ những hạt giống ươm mầm trên đất rẫy, nương đồi, qua ba bốn mùa trăng tròn, quả bầu già ngả màu vàng óng mới được nâng niu thu hái. Người ta tỉ mỉ khoét cuống, đem ngâm bùn bên suối cho mục hết lớp xơ ruột, rồi dùng cát và nước sạch đãi đi đãi lại nhiều lần cho lòng bầu hoàn toàn thanh sạch. Nhưng để trái bầu thực sự “sống” một đời sống bền bỉ, nó phải được đưa lên giàn bếp.
Năm tháng trôi qua, khói bếp cay nồng từ củi dẻ, củi thông quyện vào từng lớp vỏ ngoài. Bồ hóng bám dày, phủ lên trái bầu một lớp áo màu nâu thẫm, đen bóng như mật ong rừng quyện vạt than hồng. Lớp “áo khói” ấy không chỉ giữ cho vỏ bầu cứng cáp như đá, không bao giờ mối mọt, mà còn khoác lên vẻ đẹp trầm ấm, mộc mạc - màu sắc chỉ được tạo nên bởi thời gian và sự kiên nhẫn.
Mắt xích nối dài giữa ngàn xưa và hiện tại
Trong chiều sâu tâm thức của cộng đồng người Kơ Ho tại Lâm Đồng, trái bầu khô chưa bao giờ là một vật dụng vô tri. Nó là câu chuyện về cội nguồn, về tri thức dân gian và tình đoàn kết thắt chặt qua bao thế hệ. Trái bầu ấy chở che giấc mơ sinh tồn từ thời xa xưa, đọng lại vị ngọt mát lành của dòng nước suối, theo chân người lên nương xuống rẫy. Nó còn hóa thân thành chiếc hộp cộng hưởng cất lên tiếng kèn bầu dìu dặt giữa đại ngàn.
Hơn cả một vật dụng gác bếp nhuốm màu khói qua thời gian, quả bầu khô chính là sợi dây kết nối con người với thần linh, nhắc nhớ mỗi người Kơ Ho về tình nghĩa đồng bào, nơi mọi vui buồn đều có thể sẻ chia khi cùng uống chung một bầu nước mát lành dưới mái nhà sàn.
Mỗi lần theo chân các mẹ, các chị xuống suối lấy nước hay theo người đàn ông lên nương rẫy cao, trái bầu khô lại nhẹ nhàng đung đưa bên chiếc gùi. Nhờ lớp vỏ dai xốp kỳ diệu, dòng nước suối đựng trong bầu giữa trưa nắng cháy vẫn giữ nguyên vị mát lành, ngọt trong như dòng sữa mẹ. Khi đêm về, bên bếp lửa bập bùng, có những trái bầu nhỏ lặng lẽ lưu trữ những hạt muối quý giá giữa núi rừng, đựng chút men rượu cần, hay nhữngh hạt giống khô chờ mùa gieo trồng mới.
Đặc biệt hơn, người Kơ Ho đã thổi vào lòng trái bầu khô những giai điệu ngân vang của núi rừng. Trái bầu rỗng ruột trở thành hộp cộng hưởng độc đáo cho tiếng kèn bầu ngân vang. Khi người nghệ nhân cất lên tiếng kèn bầu, hơi thổi của con người hòa cùng khoảng trống trong lòng quả bầu khô, tạo nên thứ âm thanh dìu dặt, tha thiết, như tiếng gió ngàn thì thầm qua kẽ lá, như lời tỏ tình thủ thỉ của chàng trai với người mình yêu dưới bóng trăng…
Cùng uống chung một bầu nước - Biểu tượng của tình thân và cội nguồn
Giữa nhịp sống hiện đại gõ cửa từng bon làng, khi chai nhựa, ca inox dần thay thế những vật dụng thô sơ, giàn bếp của người Kơ Ho vẫn vẹn nguyên những trái bầu khô gác bếp. Bởi hơn cả một công cụ, nó là chứng nhân của tình đoàn kết.
Trong các dịp lễ hội lớn, như Lễ mừng lúa mới hay những đêm sum họp bon làng, trái bầu khô được dùng để đựng dòng nước tinh khôi dâng lên thần linh, đựng giọt rượu cần nồng nàn mời khách quý. Khi người trong làng cùng chuyền tay nhau uống chung một bầu nước, một bầu rượu, mọi khoảng cách như bị xóa bỏ. Đó là khoảnh khắc người ta nhắc nhớ nhau về chung một cội nguồn, cùng san sẻ vị ngọt đắng của cuộc đời dưới sự chứng giám của Yàng và tổ tiên.
Có thể nói, trái bầu khô trên giàn bếp người Kơ Ho ở Lâm Đồng không đơn thuần là một vật dụng của quá khứ. Ngắm nhìn màu nâu bóng huyền ảo của trái bầu khô ẩn hiện giữa làn khói bếp lam chiều, ta chợt nhận ra: Có những giá trị dù mộc mạc, bình dị đến vô cùng, nhưng lại chính là cái neo giữ linh hồn của cả một vùng văn hóa, để giữa đại ngàn bao la, những câu chuyện cội nguồn và tiếng kèn bầu dìu dặt vẫn mãi mãi ngân xa.
