Đặt vấn đề
Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, tỉnh Lâm Đồng nổi bật với hệ thống hang động núi lửa Krông Nô và nhiều giá trị đặc sắc về địa chất, cảnh quan, lịch sử, văn hóa. Bên cạnh các giá trị địa chất, khu vực này còn lưu giữ những dấu tích quan trọng về quá trình con người cư trú, khai thác tài nguyên và thích nghi với môi trường tự nhiên từ thời tiền sử.
Trong số đó, Di tích khảo cổ Thôn Tám (địa điểm thôn Bảy), xã Đắk Wil và Di tích khảo cổ Hang C6.1, xã Nam Đà, tỉnh Lâm Đồng là hai địa điểm tiêu biểu, cung cấp những tư liệu có giá trị về hoạt động sản xuất, chế tác công cụ, cư trú, sinh hoạt và tập quán mai táng của cư dân tiền sử ở Tây Nguyên.
Mặc dù khác nhau về loại hình và không gian phân bố, hai di tích có mối quan hệ bổ sung về mặt khoa học. Nếu Thôn Tám nổi bật với những dấu tích chế tác công cụ đá trong không gian ngoài trời, thì Hang C6.1 cung cấp các tư liệu về đời sống con người trong môi trường hang động núi lửa. Việc nghiên cứu hai di tích trong mối liên hệ với nhau góp phần mở rộng nhận thức về lịch sử cư trú và quá trình thích nghi của con người với môi trường tự nhiên ở Tây Nguyên.
Di tích khảo cổ Thôn Tám - Dấu tích sản xuất và chế tác công cụ đá của cư dân tiền sử
Di tích khảo cổ Thôn Tám được phát hiện năm 2005 thông qua các cuộc điều tra khảo cổ học do Viện Khảo cổ học phối hợp với các cơ quan chuyên môn của tỉnh Đắk Nông trước đây thực hiện. Từ đó đến nay, di tích đã được thám sát, khai quật qua nhiều đợt vào các năm 2006, 2013, 2022 và 2024. Kết quả nghiên cứu từng bước làm rõ đặc điểm phân bố, thành phần di vật và những giá trị khoa học của địa điểm khảo cổ này.
Tại các khu vực khai quật, đặc biệt là Thôn Tám A và Thôn Tám B, các nhà khảo cổ học đã phát hiện số lượng lớn hiện vật, di vật, gồm rìu mài lưỡi, phác vật công cụ, mảnh tước, hòn ghè, đồ gốm, thổ hoàng và nhiều loại di vật khác. Những phát hiện này cung cấp nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu kỹ thuật chế tác công cụ, hoạt động sản xuất và đời sống của cư dân tiền sử tại khu vực Tây Nguyên.
Với nguồn nguyên liệu đá silic phong phú tại chỗ, cư dân tiền sử đã khai thác và sử dụng để chế tác công cụ. Các dấu tích ghè đẽo, tạo phôi, tu chỉnh và mài cho thấy sự hiểu biết về đặc tính nguyên liệu, kỹ năng chế tác đá và khả năng tận dụng nguồn tài nguyên tự nhiên phục vụ đời sống.
Đáng chú ý, sự tập trung của các mảnh tước, phác vật, công cụ bị loại bỏ trong quá trình chế tác cùng hệ thống hòn ghè, hòn kê là những dấu hiệu quan trọng cho thấy Thôn Tám có đặc điểm của một không gian sản xuất, chế tác công cụ đá ngoài trời với quy mô đáng kể. Đây là cơ sở để nghiên cứu vai trò của địa điểm trong hoạt động chế tác công cụ đá của cư dân tiền sử, đồng thời lý giải tên gọi “đại công xưởng đá” thường được sử dụng khi đề cập đến di tích.
Theo các kết quả nghiên cứu được cung cấp, di tích có niên đại khoảng 4.500 - 5.000 năm cách ngày nay, thuộc thời kỳ Đá mới. Những tư liệu khảo cổ học tại Thôn Tám góp phần bổ sung bằng chứng về kỹ thuật chế tác đá, phương thức khai thác nguyên liệu và đời sống kinh tế, văn hóa của cư dân tiền sử ở Tây Nguyên.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học tiêu biểu, Di tích khảo cổ Thôn Tám (địa điểm thôn Bảy) đã được xếp hạng di tích cấp tỉnh, năm 2025. Việc xếp hạng tạo cơ sở quan trọng để tăng cường quản lý, bảo vệ, tiếp tục nghiên cứu và phát huy giá trị di tích trong mối liên hệ với hệ thống di sản của khu vực.
Di tích khảo cổ Hang C6.1 - Dấu tích cư trú và mai táng trong hang động núi lửa
Nếu di tích Thôn Tám cung cấp những tư liệu nổi bật về hoạt động chế tác công cụ đá trong không gian ngoài trời, thì Hang C6.1, xã Nam Đà, lại mang đến những bằng chứng quan trọng về hoạt động cư trú, sinh hoạt và mai táng của cư dân tiền sử, trong môi trường hang động núi lửa Krông Nô.
Qua đợt thám sát năm 2017 và các cuộc khai quật vào năm 2018, 2019, các nhà khảo cổ học đã phát hiện tại Hang C6.1 hệ thống tầng văn hóa cùng nhiều loại hình di tích, di vật, gồm mộ táng, dấu tích bếp lửa, công cụ đá, đồ gốm, xương động vật và các hiện vật chế tác từ xương.
Đặc biệt, trong quá trình khai quật đã phát hiện ba di tích mộ táng với dấu tích của 10 cá thể, gồm trẻ sơ sinh, thiếu niên và người trưởng thành. Đây là nguồn tư liệu có ý nghĩa đối với nghiên cứu khảo cổ học và cổ nhân học, góp phần tìm hiểu đặc điểm cư dân tiền sử, tập quán mai táng và đời sống của con người trong quá khứ.
Bên cạnh các di tích mộ táng, những hố đất đen liên quan đến hoạt động đốt lửa, cùng các hiện vật như rìu đá, hòn ghè, bàn mài, đồ gốm đất nung, xương động vật và công cụ bằng xương, cung cấp thêm bằng chứng về các hoạt động sinh hoạt và chế tác công cụ. Sự hiện diện của nhiều loại hình di tích và di vật trong cùng một không gian cho thấy Hang C6.1 có vai trò quan trọng trong nghiên cứu đời sống vật chất và tập quán sinh hoạt của cư dân tiền sử.
Theo kết quả nghiên cứu được cung cấp, Hang C6.1 có niên đại khoảng 7.000 - 4.000 năm cách ngày nay. Hệ thống tầng văn hóa và các di vật khảo cổ tại đây góp phần làm rõ quá trình cư trú của con người ở Tây Nguyên trong thời kỳ tiền sử, đồng thời cung cấp tư liệu về việc khai thác tài nguyên và thích nghi với môi trường hang động núi lửa.
Một số hiện vật mang đặc trưng kỹ thuật Hòa Bình cũng mở ra những vấn đề nghiên cứu về mối liên hệ văn hóa giữa cư dân Tây Nguyên với các khu vực khác. Những nhận định về giao lưu văn hóa cần tiếp tục được xem xét trên cơ sở phân tích, so sánh hệ thống hiện vật và các kết quả nghiên cứu chuyên sâu.
Với những giá trị tiêu biểu về khảo cổ học, lịch sử, văn hóa và khoa học, Hang C6.1 đã được xếp hạng di tích khảo cổ cấp quốc gia, năm 2023. Bên cạnh giá trị khảo cổ, di tích còn gắn với hệ thống hang động núi lửa, cảnh quan địa chất và môi trường tự nhiên đặc trưng của khu vực Krông Nô, góp phần tạo nên sự đa dạng của hệ thống di sản trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, tỉnh Lâm Đồng.
Mối quan hệ bổ sung về giá trị khoa học giữa Thôn Tám và Hang C6.1
Thôn Tám và Hang C6.1 tuy khác nhau về loại hình nhưng có mối quan hệ bổ sung trong nghiên cứu khảo cổ học Tây Nguyên. Các dấu tích tại Thôn Tám tập trung làm rõ hoạt động khai thác nguyên liệu và chế tác công cụ đá ngoài trời, trong khi Hang C6.1 cung cấp những tư liệu về cư trú, sinh hoạt và mai táng trong môi trường hang động núi lửa.
Khi được nghiên cứu trong mối liên hệ về niên đại, thành phần di vật, kỹ thuật chế tác và điều kiện môi trường, hai địa điểm có thể góp phần làm rõ hơn cách thức cư dân tiền sử khai thác tài nguyên, tổ chức hoạt động sản xuất và thích nghi với các không gian tự nhiên khác nhau. Tuy nhiên, mối quan hệ này cần được tiếp tục kiểm chứng thông qua nghiên cứu chuyên sâu, không đồng nhất giá trị riêng của từng di tích hoặc mặc nhiên khẳng định chúng thuộc cùng một cộng đồng cư dân.
Giá trị của hai di tích không chỉ nằm ở từng hiện vật hay dấu tích riêng lẻ, mà còn ở khả năng cung cấp tư liệu để nghiên cứu lịch sử con người trong bối cảnh cảnh quan địa chất đặc thù của Tây Nguyên. Đây là cơ sở quan trọng để giới thiệu di sản khảo cổ học, gắn với hệ thống hang động núi lửa và các giá trị tự nhiên trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, tỉnh Lâm Đồng.
Bảo tồn và định hướng phát huy giá trị di tích khảo cổ Thôn Tám và Hang C6.1
Bên cạnh những giá trị khoa học đã được ghi nhận, công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị Thôn Tám và Hang C6.1 đặt ra những yêu cầu cụ thể đối với từng địa điểm.
Đối với Di tích khảo cổ Thôn Tám, việc di tích phân bố xen kẽ với đất sản xuất của người dân, chịu tác động trực tiếp của quá trình đô thị hóa, đòi hỏi phải thường xuyên rà soát hiện trạng, xác định rõ ranh giới và phạm vi khoanh vùng bảo vệ, đồng thời xây dựng phương án quản lý phù hợp. Công tác tuyên truyền cần được tăng cường, nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương về giá trị di tích và trách nhiệm tham gia bảo vệ di sản.
Đối với Hang C6.1, cần chú trọng bảo vệ tầng văn hóa, khu vực khai quật và các dấu tích khảo cổ còn lưu giữ tại chỗ, bảo đảm tính nguyên gốc và tính toàn vẹn của di tích. Những giải pháp như bố trí mái che, bảo vệ hố khai quật, kiểm soát lối tiếp cận và xây dựng hệ thống giới thiệu di tích cần được nghiên cứu trên cơ sở đánh giá khoa học, phù hợp với đặc điểm địa chất, môi trường và yêu cầu bảo tồn khảo cổ học.
Trong bối cảnh Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, tỉnh Lâm Đồng chuẩn bị bước vào kỳ tái thẩm định năm 2027, việc bảo tồn và phát huy giá trị hai di tích cần được đặt trong mối liên hệ với công tác quản lý tổng thể di sản tại địa phương. Hoạt động nghiên cứu, giới thiệu và khai thác du lịch cần được thực hiện thận trọng, có chọn lọc, trên cơ sở yêu cầu bảo tồn lâu dài.
Trên cơ sở kết quả nghiên cứu và điều kiện bảo tồn thực tế, có thể xem xét xây dựng nội dung giới thiệu chuyên sâu về khảo cổ học, chương trình giáo dục di sản và các tuyến tham quan kết nối với hệ thống hang động núi lửa, cảnh quan địa chất và văn hóa bản địa. Các hoạt động trải nghiệm, nếu được tổ chức, cần có phương án quản lý cụ thể, tránh tác động trực tiếp đến tầng văn hóa, di vật và các khu vực nhạy cảm của di tích.
Việc kết hợp nghiên cứu khoa học, bảo tồn tại chỗ, giáo dục cộng đồng và phát triển du lịch phù hợp sẽ góp phần nâng cao nhận thức xã hội về giá trị di sản khảo cổ, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng địa phương tham gia gìn giữ và phát huy di sản một cách bền vững.
Kết luận
Di tích khảo cổ Thôn Tám và Hang C6.1 là hai địa điểm tiêu biểu, góp phần làm phong phú nguồn tư liệu về lịch sử cư trú và đời sống của cư dân tiền sử ở Tây Nguyên. Nếu Thôn Tám nổi bật với các dấu tích khai thác nguyên liệu và chế tác công cụ đá ngoài trời, thì Hang C6.1 cung cấp những bằng chứng quan trọng về cư trú, sinh hoạt và tập quán mai táng trong hang động núi lửa.
Các tư liệu khảo cổ học tại hai di tích góp phần làm rõ hơn mối quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên, từ hoạt động khai thác tài nguyên đến tổ chức đời sống và thực hành mai táng. Đồng thời, sự hiện diện của những di tích này trong không gian vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, tỉnh Lâm Đồng cho thấy giá trị bổ sung giữa di sản khảo cổ học và di sản địa chất, tạo nên nguồn tư liệu có ý nghĩa đối với nghiên cứu lịch sử con người và cảnh quan nơi đây.
Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu, bảo vệ các khu vực có giá trị khảo cổ và xây dựng phương án phát huy phù hợp là yêu cầu cần thiết. Bảo tồn Thôn Tám và Hang C6.1 không chỉ nhằm gìn giữ giá trị của từng di tích, mà còn góp phần bảo vệ tính đa dạng, tính liên kết của hệ thống di sản trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, tỉnh Lâm Đồng.
Đây là hướng tiếp cận cần thiết để gắn kết bảo tồn di sản với nghiên cứu khoa học, giáo dục cộng đồng và phát triển du lịch bền vững. Qua đó góp phần giới thiệu những giá trị khảo cổ học đặc sắc trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, tỉnh Lâm Đồng đến công chúng và du khách trong và ngoài nước.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Viện Khảo cổ học (2006), Báo cáo kết quả điều tra, khảo sát và khai quật khảo cổ tại Thôn Tám.2. Viện Khảo cổ học (2013), Báo cáo kết quả khai quật khảo cổ học Thôn Tám, Đắk Wil, huyện Cư Jút, tỉnh Đắk Nông.3. Viện Khoa học xã hội vùng Tây Nguyên (2022), Báo cáo kết quả thăm dò khảo cổ Thôn Tám, huyện Cư Jút, tỉnh Đắk Nông.4. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (2024), Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật khảo cổ Thôn Tám, huyện Cư Jút, tỉnh Đắk Nông.5. Nguyễn Gia Đối, Lê Hải Đăng (2006), Báo cáo khai quật di chỉ Thôn Tám (Đắk Nông).6. Nguyễn Khắc Sử, La Thế Phúc, Lê Xuân Hưng (2017), “Đào thám sát hang động núi lửa Krông Nô (Đắk Nông)”, trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2017, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.7. Nguyễn Khắc Sử, Phan Thanh Toàn, Lê Xuân Hưng, Vũ Tiến Đức (2017), Báo cáo kết quả đào thám sát Hang C6-1 ở Krông Nô, tỉnh Đắk Nông.8. Nguyễn Lân Cường (2018), Báo cáo về di cốt người cổ phát hiện qua cuộc khai quật Hang C6-1 tại Krông Nô, Đắk Nông.
