Lâm Đồng là địa bàn cư trú lâu đời của nhiều dân tộc thiểu số, trong đó người Kơ Ho có dân số đông và đời sống văn hóa phong phú. Trong quá trình thích nghi với môi trường rừng núi và phương thức sản xuất nương rẫy, người Kơ Ho đã tạo ra nhiều công cụ phục vụ lao động và sinh hoạt. Những công cụ này không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng hằng ngày, mà còn gắn với phong tục, nghi lễ và quan niệm về đời sống tinh thần. Xà gạc là một hiện vật tiêu biểu cho mối liên hệ đó.
Trong đời sống thường nhật, xà gạc là công cụ lao động quen thuộc của người Kơ Ho, được sử dụng trong nhiều công việc gắn với rừng và nương rẫy. Tuy nhiên, bên cạnh xà gạc dùng trong sinh hoạt, còn có xà gạc dành riêng cho nghi lễ khi cúng, tế lễ. Hai loại xà gạc có những điểm khác nhau về hình dáng, cách chế tác, mục đích sử dụng và cách bảo quản. Sự khác biệt này phản ánh cách người Kơ Ho phân biệt công cụ lao động với những vật sử dụng trong không gian nghi lễ.
Xà gạc trong sinh hoạt hằng ngày
Trong đời sống thường ngày, xà gạc là một công cụ lao động quen thuộc của nam giới Kơ Ho, gắn với công việc từ tuổi trưởng thành đến khi về bên kia thế giới. Xà gạc gồm hai bộ phận chính là lưỡi và cán. Lưỡi được rèn bằng sắt, thường có dạng hình thang uốn cong, rộng khoảng 4 -5cm, dài 25-30cm. Cán được làm từ gốc le già, phần tra lưỡi có độ cong giống hình móc câu.
Với cấu tạo này, xà gạc được sử dụng trong nhiều công việc như phát quang cây cỏ, dọn đường, chặt cây nhỏ, mở lối trong rừng và khai thác một số loại lâm sản. Trong môi trường rừng núi, xà gạc cũng có thể được sử dụng để tự vệ khi gặp động vật hoang dã. Nhờ đó, đây là công cụ gắn khá chặt với hoạt động lao động và đi lại của nam giới Kơ Ho.
Bên cạnh đó, xà gạc còn gắn với quá trình trưởng thành của nam giới. Trong lễ đặt tên của một cậu bé Kơ Ho, bao giờ gia đình cũng phải chuẩn bị trước một cây xà gạc mới để làm vật thiêng cho cậu bé chạm tay vào. Khi cậu bé đến tuổi trưởng thành, người bố sẽ dùng chính chiếc xà gạc ấy đặt lên vai con trai, với ý nghĩa gửi gắm toàn bộ những ước mơ, khát vọng mà đời trước chưa hoàn thành để truyền cho thế hệ sau tiếp bước. Chính vì thế mà đàn ông Cơ Ho luôn xem chiếc xà gạc được trao truyền là vật báu, biểu hiện lòng kiêu hãnh và bản lĩnh.
Xà gạc còn được dùng như một đơn vị ước lượng chiều dài quãng đường. Xưa kia, khi đi rẫy hoặc săn bắt, phải băng qua những cánh rừng, họ thường vắt xà gạc lên vai, đến khi mỏi họ lại chuyển sang vai bên kia. Mỗi lần chuyển xà gạt như vậy, họ ước lượng quãng đường đi là “một cây xà gạc”, tương đương với thời gian đi bộ khoảng từ 2 - 3 giờ.
Xà gạc trong nghi lễ
Người Kơ Ho còn có xà gạc nghi lễ, thường gọi là xà gạc cúng. Loại xà gạc này có cách chế tác, sử dụng và bảo quản khác với xà gạc lao động. Về mặt tạo hình, tuy vẫn kết hợp kỹ thuật rèn sắt và gia công cán tre thủ công, xà gạc nghi lễ sở hữu kiểu dáng đầy uy nghiêm với phần lưỡi mài sắc có mũi rộng bản hơn phía gần chuôi và được chẻ thành hai mũi nhọn đặc trưng. Kiểu dáng khác biệt này chính là dấu hiệu nhận diện một hiện vật đã thoát khỏi công năng lao động để mang chức năng biểu tượng của thần linh.
Trọng tâm giá trị của xà gạc nghi lễ nằm ở vai trò vật thiêng, không thể thiếu trong các lễ hội hiến sinh quan trọng nhất của buôn làng, tiêu biểu như nghi lễ đâm trâu trong lễ mừng lúa mới hay lễ cầu mùa. Đây là những nghi thức gắn với chu kỳ sản xuất nông nghiệp, thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với Giàng tức Trời và cầu mong sự phù hộ cho con người, cây trồng được tốt tươi, ấm no. Trong không gian nghi lễ linh thiêng, xà gạc nghi lễ đóng vai trò là chiếc cầu nối giữa thế giới loài người và thế giới thần linh. Thầy cúng thực hiện nghi thức lấy máu của con vật hiến sinh bôi lên lưỡi xà gạc nghi lễ, cùng các vật linh thiêng khác, như lời mời gọi các vị thần linh hay Giàng về chứng giám, thụ hưởng lễ vật và ban phúc lành cho cộng đồng.
Điểm làm nên giá trị tâm linh đặc biệt của xà gạc nghi lễ còn nằm ở quy tắc ứng xử vô cùng nghiêm ngặt sau khi buổi lễ kết thúc. Khác với mọi công cụ sản xuất, xà gạc nghi lễ tuyệt đối không bao giờ được phép đem ra sử dụng cho bất kỳ công việc hằng ngày nào. Ranh giới giữa “cái đời thường” và “cái thiêng” được phân định tuyệt đối khi hiện vật được trân trọng đặt lên bàn thờ, bảo quản cẩn thận như một báu vật gia tộc và truyền từ đời này sang đời khác nhằm gìn giữ ký ức văn hóa.
Hiện nay, xà gạc và xà gạc nghi lễ đang được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng. Mỗi hiện vật phản ánh một phương diện riêng trong đời sống của người Kơ Ho, từ hoạt động lao động, sinh hoạt hằng ngày đến các nghi lễ và tín ngưỡng truyền thống. Qua hình dáng, chất liệu và cách sử dụng, xà gạc cho thấy sự thích ứng của người Kơ Ho với môi trường tự nhiên, đồng thời thể hiện mối liên hệ giữa công cụ lao động, đời sống gia đình và các giá trị văn hóa truyền thống.
Từ một công cụ gắn với công việc hằng ngày, đến vật dụng trong nghi lễ, xà gạc cho thấy một hiện vật có thể giữ nhiều vai trò khác nhau trong đời sống của người Kơ Ho. Qua việc bảo tồn, giới thiệu những hiện vật này, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng góp phần làm rõ hơn những giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng Kơ Ho và giúp các thế hệ sau hiểu thêm về đời sống của cư dân nơi đây.
