Trong đời sống thường ngày, cũng như trong sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng của đồng bào Chăm từ xưa tới nay, nghề dệt thủ công truyền thống chứa đựng nhiều giá trị. Nó không đơn thuần mang lại thu nhập cho nghệ nhân, mà còn là những giá trị văn hóa tinh thần không thể thiếu. Những bộ trang phục, khăn choàng đầu, dây thắt lưng, vật dụng phục vụ đời sống, cho đến các sản phẩm sử dụng trong các nghi lễ tôn giáo, lễ hội, ma chay, cưới hỏi… đều là những sản phẩm thủ công được thêu dệt từ bàn tay khéo léo và khối óc tài hoa của nghệ nhân Chăm.
Trải qua hàng trăm năm tồn tại, nghề dệt vẫn được cộng đồng Chăm trân trọng, giữ gìn và phát triển cho đến ngày nay. Cùng với kỹ thuật thêu dệt tinh xảo, hệ thống hoa văn trên thổ cẩm đã tạo nên giá trị thẩm mỹ và bản sắc riêng trong văn hoá Chăm.
Hoa văn trên sản phẩm dệt truyền thống của người Chăm ở Lâm Đồng, ngoài chức năng làm đẹp, còn mang các giá trị biểu trưng cho sắc thái văn hóa của một tộc người. Chúng vừa có những đặc trưng tiêu biểu theo phong cách truyền thống, vừa kết hợp với sắc thái văn hóa của các cộng đồng dân tộc khác trong quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa. Tuy nhiên, tùy quan niệm từng người mà có những cách nhìn khác nhau đối với các loại hoa văn đặc trưng trên thổ cẩm Chăm.
Một sản phẩm thổ cẩm của người Chăm, nhìn tổng thể thì nổi bật nhất là 2 sắc màu đen - trắng. Màu đen là màu chủ đạo trên trang phục của phụ nữ Chăm, đây cũng là màu nền thổ cẩm phổ biến của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên. Trên nền đen thổ cẩm tuyệt đối không có hoa văn, mà chỉ được chạy những đường chỉ sọc màu hoặc trắng để tăng thêm nét thẩm mỹ cho sản phẩm. Màu trắng thể hiện sắc thái đặc trưng sản phẩm dệt của người Chăm, đặc biệt là các lễ phục dùng trong tôn giáo và tín ngưỡng, như trang phục của các vị tu sĩ, chức sắc tôn giáo, trang phục trong lễ cưới, lễ tang và khăn choàng đầu… Bên cạnh 2 sắc màu đen và trắng chiếm đa số trên thổ cẩm Chăm, thì màu vàng và đỏ cũng được người Chăm sử dụng nhiều.
Hiện nay, người Chăm ở Lâm Đồng còn lưu giữ khoảng 20 hoa văn truyền thống, gồm hoa văn thực vật, hoa văn động vật và một số loại hoa văn khác. Hoa văn thực vật có hoa văn quả trám, dây leo, bông mai, hoa 4 cánh... Người Chăm thường đưa hình ảnh cây cỏ, hoa lá vào sản phẩm dệt dưới dạng cách điệu. Những cánh hoa, dây leo hay búp lá được biến đổi thành các đường nét hình học mềm mại, uyển chuyển. Việc sử dụng hoa văn thực vật phản ánh sự gắn bó mật thiết của cư dân nông nghiệp với thiên nhiên và môi trường sống xung quanh.
Hoa văn động vật gồm các hoa văn mắt con gà, con thằn lằn, chân chó, hình tượng makara... Một số sản phẩm thổ cẩm xuất hiện hình ảnh chim, thú hoặc các linh vật trong văn hoá Chăm. Các mô típ này được cách điệu cao, không mô tả hiện thực mà nhấn mạnh ý nghĩa biểu tượng.
Cùng với 2 loại hoa văn đặc trưng trên, sản phẩm dệt của người Chăm còn có một số loại hoa văn khác, như hoa văn trơn chấm, nắp hộp, mắt lưới, hoa văn kết hợp biến thể, hoa văn móc câu, hoa văn được ngăn cách bằng vạch chỉ chéo, hoa văn đường xe… Nhiều hoa văn được lấy cảm hứng từ kiến trúc đền tháp, thần thoại và tín ngưỡng dân gian Chăm. Một số mô típ mang dấu ấn của nghệ thuật Chăm cổ, như hình tượng chim thần Garuda, các đường nét mô phỏng kiến trúc tháp Chăm… Những hoa văn này đã góp phần lưu giữ kí ức lịch sử và bản sắc văn hóa dân tộc trên từng sản phẩm dệt.
Ngoài hoa văn, người Chăm còn chạy những đường viền bên ngoài hoa văn gọi là “đường miang” khi dệt, may. Có thể đường miang trước đây là một loại hoa văn thuộc dạng cổ xưa nhất tồn tại cho đến ngày nay trong nghề dệt truyền thống của người Chăm. Đó là sự chuyển giao giữa thổ cẩm dệt chưa có hoa văn đến thổ cẩm có hoa văn định hình. Đường viền được sử dụng phổ biến trên thổ cẩm Chăm, có chức năng vừa làm tăng thêm màu sắc và vừa giới hạn không gian cho hoa văn. Hoa văn trên vải dệt truyền thống của người Chăm thường bố cục thành dải và phân bố khắp mặt vải theo chiều sợi dọc. Tuy nhiên, khi may thành y phục thì bố cục của hoa văn quay ngang hay dọc tùy theo cách phối của người thợ. Trên một mô típ sản phẩm có thể kết hợp nhiều loại hoa văn hoặc màu sắc khác nhau.
Hoa văn tạo nên vẻ đẹp độc đáo cho sản phẩm dệt. Sự kết hợp hài hòa giữa màu sắc và bố cục giúp thổ cẩm Chăm có sắc thái riêng, dễ nhận biết so với thổ cẩm các dân tộc khác. Trong xã hội truyền thống, hoa văn trên trang phục còn phản ánh địa vị và vai trò của người sử dụng. Mỗi mô típ hoa văn đều hàm chứa những quan niệm về vũ trụ, thiên nhiên và tín ngưỡng dân gian. Hoa văn thổ cẩm là “ngôn ngữ văn hoá” phản ánh lịch sử và đời sống của người Chăm. Cũng chính vì thế mà nghề dệt đã trở thành một thành tố quan trọng trong văn hoá Chăm. Thông qua các sản phẩm dệt, những giá trị truyền thống được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần bảo tồn bản sắc văn hoá dân tộc.
Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại, nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Chăm vẫn được giữ gìn trọn vẹn và trao truyền qua bao thế hệ cho đến ngày nay. Điều đặc biệt, đây không chỉ là một nghề truyền thống dân tộc mà còn là nghề chứa đựng bao giá trị tinh hoa văn hoá đặc sắc.
Tài liệu tham khảo:
1. Inra Jaka - Hành trình văn hóa Chăm.
2. Ủy ban Dân tộc - Nghề dệt thổ cẩm của người Chăm.
3. Trung tâm Xúc tiến Du lịch Bình Thuận - Làng dệt thổ cẩm Chăm.
4. Báo Dân tộc và Phát triển - Sức sống của thổ cẩm Chăm.
