Trong đời sống văn hóa của người Kơ Ho ở Lâm Đồng, mỗi dấu mốc quan trọng của đời người đều gắn với những nghi lễ mang ý nghĩa tâm linh và cộng đồng. Từ khi chào đời, đứa trẻ đã được gia đình, dòng tộc gửi gắm những ước nguyện về sức khỏe, bình an và một tương lai tốt đẹp. Trong đó, lễ đặt tên con là một nghi thức truyền thống đặc biệt, đánh dấu sự hiện diện chính thức của thành viên mới trong gia đình, dòng tộc, đồng thời thể hiện mối liên hệ giữa con người với thần linh, tổ tiên và cộng đồng.
Nghi lễ đón thành viên mới trong vòng đời
Người Kơ Ho quan niệm rằng, đứa trẻ khi sinh ra cần được các Yàng (thần linh) che chở, phù hộ để lớn lên khỏe mạnh, bình an và gặp nhiều may mắn. Vì vậy, lễ đặt tên thường được tổ chức khi trẻ được 7 ngày tuổi. Theo quan niệm dân gian, số 7 là con số thiêng, mang ý nghĩa may mắn trong đời sống tâm linh của một số cộng đồng Tây Nguyên.
Trong thời gian người mẹ ở cữ, gia đình thường cắm một cành cây có gai, dài khoảng một mét bên ngoài vách nhà khu vực bếp lửa, nơi mẹ và trẻ nghỉ ngơi. Cành cây vừa mang ý nghĩa xua đuổi ma quỷ, vừa là dấu hiệu báo cho khách và người lạ biết, trong nhà có người mới sinh, cần kiêng đến thăm trong những ngày đầu.
Nghi lễ đặt tên con được gia đình chuẩn bị chu đáo, với những vật dụng mang ý nghĩa tượng trưng tùy theo giới tính của đứa trẻ. Nếu là con gái, gia đình chuẩn bị một chiếc gùi nhỏ, bộ khung dệt vải hoặc rổ xúc cá. Nếu là con trai, gia đình chuẩn bị chiếc xà gạc, cùng một chiếc ná nhỏ, những vật dụng đi rừng đặc trưng của đàn ông Tây Nguyên. Những vật dụng ấy không đơn thuần là lễ vật, mà còn gửi gắm mong ước về phẩm chất và khả năng của đứa trẻ trong tương lai: con gái sẽ khéo léo, chăm chỉ; con trai khỏe mạnh, nhanh nhẹn, giỏi săn bắt và làm nương rẫy.
Nghi thức dâng lễ và lời cầu khấn các Yàng
Nghi lễ đặt tên thường được tổ chức trước bàn thờ tại gian chính của ngôi nhà. Lễ vật dâng cúng khá giản dị, gồm một ché rượu cần, một con gà sống, một nải chuối, một quả trứng gà, một chén cơm, cùng các chén đựng tiết và bộ lòng gà sau khi hiến sinh. Tham dự nghi lễ có ông cậu, già làng, bà mụ (bà đỡ), cha mẹ đứa trẻ và bà con hai bên nội ngoại. Theo tư liệu, người đứng ra chủ trì nghi lễ thường là bố vợ của gia chủ.
Trong không gian trang nghiêm, người chủ lễ mặc trang phục truyền thống, tay cầm roi mây và lục lạc, thực hiện nghi thức dâng gà và hướng lời khấn cầu lên bàn thờ. Lời khấn cầu gửi đến các Yàng, như Yàng N’đu, Yàng Brê (thần rừng), Yàng Dà (thần sông), Yàng Kơhbơnơm (thần núi) để thỉnh cầu sự che chở cho đứa trẻ được bình yên từ thuở ấu thơ đến khi trưởng thành, sống khỏe mạnh và gặp nhiều may mắn. Những người có mặt cùng chắp tay cầu nguyện, thể hiện tình cảm của gia đình, dòng tộc dành cho thành viên mới.
Sau lời khấn cầu, con gà được hiến sinh. Người chủ lễ lấy lưỡi gà nhúng vào rượu cần rồi thực hiện nghi thức tung lên bàn thờ từ một đến ba lần, đồng thời đọc tên dự định đặt cho đứa trẻ. Theo quan niệm dân gian, khi lưỡi gà dính vào bàn thờ, có nghĩa là tên gọi đã được thần linh chấp nhận. Tiếp đó, máu gà được chấm lên trán đứa trẻ như một lời cầu chúc sức khỏe và sự che chở. Nghi thức kết thúc, niềm vui đón thành viên mới tiếp tục lan tỏa trong không khí sum vầy của gia đình và dòng tộc.
Trong văn hóa Kơ Ho, việc lựa chọn tên cho con cũng mang những quy tắc và quan niệm riêng. Theo chế độ mẫu hệ, con cái thường được đặt theo họ mẹ. Tên gọi có thể được lựa chọn từ những người giỏi giang, có uy tín, hoặc được kính trọng trong dòng họ, buôn làng, như gửi gắm mong muốn kế thừa những phẩm chất tốt đẹp của thế hệ đi trước. Người Cơ Ho cũng kiêng đặt tên con theo tên các vị thần linh, hoặc những tên gắn với sấm, sét, ma, quỷ, bởi tin rằng điều đó có thể đem đến những điều không may cho đứa trẻ.
Ngoài ra, qua cách cấu trúc tên gọi truyền thống, chúng ta dễ dàng nhận diện dấu ấn giới tính: tiền tố “K” thường dành cho nam giới và “Ka” thường dành cho nữ giới. Ở một số nhánh địa phương, họ tên còn gắn liền với địa danh, dòng họ hoặc nơi sinh sống như Tam Bô, Dà Kròng, Njàn...
Sau nghi lễ, gia đình cùng bà con, họ hàng quây quần bên ché rượu cần, chia sẻ niềm vui và chúc phúc cho em bé. Những món quà như vòng tay, dây chuyền bằng đồng, hay tấm vải thổ cẩm được trao tặng không chỉ thể hiện tình cảm, mà còn là lời chúc tốt lành dành cho thành viên mới. Qua đó, lễ đặt tên không chỉ là nghi thức tâm linh, mà còn là dịp thắt chặt mối quan hệ giữa các thành viên trong cộng đồng.
Giữ gìn giá trị truyền thống nghi lễ đặt tên con trong đời sống hôm nay
Cùng với những biến đổi của đời sống xã hội, cách đặt tên của người Kơ Ho ngày nay đã có nhiều thay đổi, song nghi lễ đặt tên con vẫn mang ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Qua nghi thức, những lễ vật và lời cầu khấn, nét đẹp trong tín ngưỡng, tình cảm gia đình và tinh thần gắn kết dòng tộc được lưu giữ, trao truyền qua các thế hệ.
Hiện nay, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng dành không gian trưng bày giới thiệu những nét văn hóa đặc trưng của các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh, trong đó nổi bật là văn hóa dân tộc Kơ Ho. Không gian trưng bày tái hiện nhiều khía cạnh trong đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào, từ sinh hoạt thường ngày đến các phong tục, nghi lễ truyền thống. Đặc biệt, những hiện vật gắn với nghi thức đặt tên con góp phần giới thiệu một nét văn hóa tiêu biểu trong hành trình đón nhận thành viên mới của cộng đồng Kơ Ho.
Thông qua việc lưu giữ, bảo tồn và giới thiệu các hiện vật, tư liệu về nghi lễ đặt tên con, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng góp phần nhận diện, tôn vinh những giá trị văn hóa đặc sắc của người Kơ Ho ở Lâm Đồng; đồng thời giúp công chúng hiểu thêm về thế giới quan, tín ngưỡng và những phong tục gắn bó với đời sống của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên.
Thi Thảo