Tìm hiểu giá trị hiện vật Ấm trà đồng trong sưu tập “Đà Lạt xưa”

Vào khoảng thập niên 1940, chiếc ấm trà đồng này được một gia đình di cư từ miền Trung mang theo khi đến Đà Lạt. Hành trình của hiện vật phản ánh một lát cắt lịch sử đáng chú ý trong quá trình hình thành cộng đồng cư dân đô thị trên miền cao nguyên, khi nhiều gia đình khá giả năm xưa đã chọn Đà Lạt làm nơi lập nghiệp mới. Những vật dụng sinh hoạt được họ mang theo không chỉ để phục vụ đời sống thường nhật, mà còn góp phần gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống trong môi trường sống mới.

Sau nhiều thập niên lưu giữ trong các gia đình cư dân Đà Lạt, đến khoảng thập niên 1990, hiện vật đã được chuyển nhượng cho nhà sưu tập Nguyễn Đức Hải tại Bảo Lộc, Lâm Đồng. Đến năm 2023, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng đã mua lại hiện vật và đưa vào sưu tập “Đà Lạt xưa”, nhằm phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn và giới thiệu đến công chúng về đời sống cư dân Đà Lạt một thời đã qua.

Ấm trà này là sản phẩm gia dụng, được dùng để đun nước, pha trà, từng được sử dụng khá phổ biến trong các gia đình khá giả trong nửa đầu thế kỷ XX. Ấm bằng đồng, chế tác theo phương pháp thủ công truyền thống, có thể đặt trực tiếp trên bếp để đun nước, đồng thời dùng để pha trà hoặc ủ trà. Trải qua thời gian dài sử dụng, bề mặt kim loại đã xuất hiện lớp oxi hóa tự nhiên với sắc nâu vàng đặc trưng, tạo nên dấu ấn của thời gian nhưng vẫn bảo đảm tính nguyên vẹn của tổng thể hiện vật.

Thân ấm hình trụ tròn, chiều cao khoảng 20cm, đường kính đáy 10cm, dung tích phù hợp với nhu cầu uống trà trong gia đình. Các bộ phận cấu thành được thiết kế hài hòa, cho thấy sự tính toán hợp lý giữa công năng và tính thẩm mỹ. Miệng vòi ấm ngang phần cổ, giúp dòng nước chảy ổn định khi rót và hạn chế hiện tượng tràn khi đun sôi. Quai xách cao có phần tay cầm bọc gỗ cách nhiệt là giải pháp kỹ thuật phù hợp khi đặt trên bếp than hoặc bếp củi. Nắp ấm vun tròn, miệng nắp ăn khớp với cổ ấm, trên giữa nắp ấm có chỗ cầm tạo hình con Nghê. Đáy ấm phẳng, tâm đáy khắc chìm dấu triện chữ Hán, một chi tiết có giá trị khi nghiên cứu nguồn gốc chế tác cũng như các cơ sở sản xuất đồ đồng truyền thống đầu thế kỷ XX.

Biểu tượng con Nghê được tạo hình trên nắp ấm là một chi tiết trang trí đặc sắc, làm tăng giá trị nghệ thuật và chiều sâu văn hóa của hiện vật. Trong mỹ thuật truyền thống Việt Nam, Nghê là linh vật quen thuộc, có sự kết hợp giữa những đặc điểm của sư tử và linh thú trong quan niệm dân gian. Khác với hình tượng Sư tử thường biểu trưng cho sức mạnh và uy quyền, Nghê mang dáng vẻ thanh thoát, gần gũi và được xem là biểu tượng của sự trung thành, bảo hộ, đồng thời có ý nghĩa trấn giữ, xua đuổi những điều không may.

Việc tạo hình con Nghê trên núm nắp không chỉ góp phần hoàn thiện giá trị thẩm mỹ của chiếc ấm, mà còn phản ánh quan niệm truyền thống trong việc đưa các biểu tượng cát tường vào những vật dụng sinh hoạt thường ngày. Đặt ở vị trí cao nhất của hiện vật, hình tượng Nghê vừa tạo điểm nhấn tổng thể bố cục, vừa gửi gắm ước vọng về sự bình an, may mắn và hạnh phúc đối với gia đình. Qua đó cho thấy, trong tư duy thẩm mỹ truyền thống của người Việt, yếu tố công năng và giá trị biểu tượng luôn được kết hợp hài hòa, tạo nên vẻ đẹp giàu ý nghĩa văn hóa.

Hiện vật còn thể hiện rõ nét tư duy thẩm mỹ truyền thống qua nghệ thuật trang trí trên bề mặt đồng. Các họa tiết được thực hiện bằng kỹ thuật chạm khắc chìm, tạo nên những đường nét mềm mại nhưng vẫn dứt khoát và rõ ràng. Phần vai ấm được trang trí bằng dải hoa văn chữ S liên hoàn, một mô típ quen thuộc trong mỹ thuật dân gian Á Đông, góp phần tạo cảm giác chuyển động nhịp nhàng cho tổng thể hiện vật.

Điểm nhấn nghệ thuật nổi bật nhất nằm ở phần thân ấm với hình tượng “Em bé bế cá chép trong hồ sen”. Đây là đồ án trang trí mang nhiều tầng nghĩa biểu tượng trong văn hóa truyền thống Việt Nam. Hình ảnh cá chép thường gắn với ý chí vươn đến thành công (cá chép vượt vũ môn), sự sung túc và thành đạt, trong khi hoa sen biểu trưng cho sự thanh khiết và cao quý, con dơi biểu trưng cho “phúc”. Sự kết hợp giữa các hình tượng này phản ánh những ước vọng tốt đẹp về cuộc sống đủ đầy, bình an và hạnh phúc của người Việt trong đời sống thường nhật. Qua đó có thể thấy rằng, ngay cả những vật dụng gia đình tưởng như giản dị cũng chứa đựng nhiều thông điệp văn hóa và giá trị tinh thần sâu sắc.

Dưới góc nhìn văn hóa, hiện vật Ấm trà đồng là minh chứng sinh động cho văn hóa uống trà, một nét đẹp đã gắn bó lâu đời với đời sống tinh thần của người Việt. Trong sinh hoạt truyền thống, chén trà hiện diện trong đời sống hằng ngày, đồng thời là phương tiện để tiếp khách, kết nối các mối quan hệ xã hội và thể hiện sự hiếu khách của mỗi gia đình. Với cư dân Đà Lạt, nơi có khí hậu mát lạnh quanh năm, những chiếc ấm giữ nhiệt như hiện vật này càng trở nên phù hợp. Trong bối cảnh đầu thế kỷ XX, những chiếc ấm đồng thường xuất hiện trong các gia đình khá giả, vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng vừa thể hiện sự trân trọng đối với những vật dụng có giá trị và độ bền cao.

Theo dòng chảy thời gian, sự phát triển của khoa học kỹ thuật với sự ra đời nhiều thiết bị gia dụng hiện đại, loại ấm đồng truyền thống dần vắng bóng trong đời sống thường nhật. Tuy nhiên, giá trị của hiện vật không vì thế mà mất đi. Từ một vật dụng sinh hoạt quen thuộc, chiếc ấm đã trở thành ký ức vật chất của một giai đoạn lịch sử, được nhiều gia đình gìn giữ như một kỷ vật gắn với truyền thống. Hiện vật vẫn lưu giữ trong nó những câu chuyện sống động về nếp sống, tập quán và hành trình định cư của các thế hệ cư dân Đà Lạt.

Việc Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng sưu tầm, bảo quản và giới thiệu hiện vật Ấm trà đồng có ý nghĩa quan trọng đối với công tác nghiên cứu và giáo dục di sản. Không chỉ phản ánh kỹ thuật chế tác đồ đồng thủ công đầu thế kỷ XX, hiện vật còn là nguồn tư liệu quý giúp nhận diện quá trình giao lưu văn hóa, sự thích ứng của cộng đồng cư dân di cư và sự hình thành bản sắc văn hóa đặc trưng của đô thị Đà Lạt. Thông qua hiện vật, công chúng có cơ hội tiếp cận gần hơn với những giá trị lịch sử - văn hóa được lưu giữ trong đời sống của các thế hệ cư dân đi trước. Từ đó thêm trân trọng những di sản đã góp phần tạo nên diện mạo văn hóa phong phú của vùng đất Lâm Đồng hôm nay.