Hương án (hay còn gọi là sập thờ, bàn thờ) là một trong những vật phẩm tâm linh quan trọng và thiêng liêng trong văn hoá truyền thống của người Việt. Từ ngàn đời nay, chiếc hương án không đơn thuần là món đồ nội thất, mà đã trở thành biểu tượng kết nối giữa thế giới thực tại của con cháu và thế giới tâm linh của ông bà tổ tiên, thần phật. Trong không gian thờ cúng ở gia đình, đình chùa hay nhà thờ họ, hương án luôn chiếm vị trí trang trọng nhất, phản ánh sâu sắc đạo lý ngàn đời “ Uống nước nhớ nguồn”.
Tại cơ sở Bảo tàng Bình Thuận (số 04, đường Bà Triệu, phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng), trưng bày chiếc hương án do Phòng Văn hoá Thông tin Thành Phố phan thiết trao tặng vào năm 1994. Đây là vật dụng dùng cho việc thờ cúng trong đình làng của Nhân dân phường Đức Nghĩa, thành phố Phan Thiết (cũ), được Hội Nghĩa Trũng tặng.
Hương án được chế tác từ gỗ quý, chia thành 4 phần: mặt, thân, yếm và chân hương án. Có thể xem đây là một tác phẩm nghệ thuật thủ công, với các cấu kiện tạo thành được trang trí các biểu tượng, linh vật thể hiện sự giao thoa Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo.
Mặt trên hương án phẳng, là nơi để đồ thờ cúng. Thân hương án (mặt trước và hai bên) trang trí “bát bửu” (tám vật quý): chữ vạn, bình hồ lô, phất trần, đàn, quạt, cuốn thư, bút sách, kiếm. Mặt chính hương án là nơi trang trí nhiều hoa văn đẹp: long, lân, quy, phụng, hổ, hoa cúc, quả đào tiên, với điểm nhấn đặc biệt ở hai bên cột trụ thể hiện đề tài “cá chép hóa rồng”. Hai mặt bên thân hương án trang trí nhẹ nhàng hơn với các đề tài sóc và chùm nho, trúc, cúc, mai, hạc, chim trĩ. Mặt sau hương án không trang trí.
Phía trên thân hương án có khắc 3 dòng chữ Hán, từ phải qua là:
“丙 子 仲 秋 - 保 大 拾 壹 年 吉 造”
Phiên âm:
“Bính Tý trọng thu - Bảo Đại thập nhất niên cát tạo”;
Dịch nghĩa: Tạo vào tháng 8 năm Bính Tý, năm Bảo Đại thứ 11 (1936).
Bốn chữ bên trái là: “會 成 奉 供”(Hội Thành phụng cúng).
Yếm hương án là phần ngang dưới cùng của thân, kết nối hai chân và khéo léo che phần gầm bằng đồ án trang trí Rahu - trong tiếng Việt là La Hầu (hay còn gọi là hổ phù), với bộ mặt hung dữ đặc trưng. Bốn chân hương án thiết kế vững chải, trang trí hình tượng La Hầu to bản, tượng trưng cho sự ổn định của gia đình, dòng họ.
Điểm nhấn đặc biệt của hương án là các nghệ nhân đã chạm trổ nhiều họa tiết dân gian xưa, như hình rồng chầu, tứ linh ở phía trước thân, chạm trỗ hoa lá, chim thú trang trọng bao quanh hương án hết sức nghiêm trang. Sau khi hoàn thiện phần mộc, hương án đã được khoác lên mình lớp áo sơn son thếp vàng, tạo vẻ đẹp lộng lẫy, uy nghiêm, nhưng không kém phần ấm áp.
Bên cạnh giá trị thẩm mỹ, hương án gánh vác giá trị tâm linh vô cùng sâu sắc. Trong tâm thức của người Việt, ngôi nhà là nơi cư ngụ của người sống, còn hương án chính là “ngôi nhà” của người đã khuất. Mỗi khi nén hương được thắp lên, làn khói trầm nghi ngút bay toả cũng là lúc cầu nối tâm linh được thiết lập. Đây là nơi con cháu bày tỏ sự kính trọng, lòng tri ân vô hạn đối với công đức của các bậc sinh thành và công lao khai phá của tổ tiên. Đó cũng là nơi gửi gắm những nguyện ước về một cuộc sống bình an, mạnh khoẻ và tài lộc cho gia quyến. Hương Án trở thành trung tâm của mọi nghi lễ, công tác chuẩn bị cho các dịp lễ được thực hiện một cách cẩn trọng, thành kính, thể hiện sự chu đáo và gìn giữ nề nếp gia phong.
Trải bao thăng trầm lịch sử cùng sự thay đổi của nhịp sống hiện đại, hương án cũng đổi thay cho phù hợp với không gian sống mới. Tuy nhiên, dù thay đổi mẫu mã, kích thước thì bản chất và ý nghĩa thiêng liêng của hương án vẫn được giữ nguyên vẹn. Đây không chỉ là nơi lưu giữ nét đẹp văn hoá tâm linh độc đáo, mà còn là sợi dây thắt chặt tình cảm gia đình qua nhiều thế hệ, là lời nhắc nhở con cháu luôn biết hướng về cội nguồn, gìn giữ gia phong và vẹn lòng hiếu thảo.
Nguyễn Thị Hồng Oanh