Với khí hậu ôn hòa, cùng những vùng đất đỏ bazan có độ phì nhiêu khá cao, khu vực Bảo Lộc và vùng phụ cận của tỉnh Lâm Đồng có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển cây dâu, hình thành vùng nguyên liệu phục vụ nghề nuôi tằm và ươm tơ dệt lụa. Từ những vạt dâu trải dài trên những triền đồi đến các thước lụa mềm mại vươn ra thị trường quốc tế, nghề trồng dâu nuôi tằm tại Lâm Đồng là sự đan quện giữa tri thức dân gian, sự nhẫn nại của người lao động và nhịp thở của công nghệ dệt hiện đại.
Thăng trầm hành trình kiến tạo “Thủ phủ tơ lụa”
Hành trình phát triển ngành dâu tằm tơ Lâm Đồng ghi dấu nhiều cột mốc quan trọng. Ngược dòng lịch sử, trước năm 1975, Trung tâm Nghiên cứu tằm thuộc Công ty Nông nghiệp Lâm Đồng đã được thành lập tại Bảo Lộc (cũ), đặt những viên gạch kỹ thuật đầu tiên cho việc chọn giống và nhân dưỡng tằm trên vùng đất cao nguyên.
Đặc biệt, giai đoạn 1985 - 1995 đánh dấu thời kỳ hoàng kim rực rỡ, đưa Bảo Lộc trở thành “thủ phủ” dâu tằm tơ của cả nước, quy tụ đội ngũ chuyên gia nông nghiệp đầu ngành, với diện tích canh tác có lúc chạm mốc gần 3.000ha. Dẫu vậy, ngành tơ lụa nơi đây từng trải qua khúc trầm nghiệt ngã trước áp lực cạnh tranh toàn cầu và sự biến động của các dòng cây công nghiệp như cà phê, chè. Diện tích trồng dâu từng thu hẹp xuống chỉ còn khoảng 300ha.
Nhờ định hướng khuyến nông, khuyến công đúng đắn cùng sức sống bền bỉ của người dân và doanh nghiệp, nghề dâu tằm tơ Lâm Đồng đã mạnh mẽ vực dậy. Hiện nay, toàn tỉnh sở hữu gần 10.000ha dâu, cho sản lượng kén vượt 15.000 tấn/năm. Tại vùng Nam Lâm Đồng, nơi được xem là hạt nhân tơ lụa (bao gồm thành phố Bảo Lộc và các địa phương phụ cận trước khi sắp xếp, điều chỉnh địa giới hành chính), việc chuyển đổi sang các giống dâu cao năng như S7CB (năng suất 30 - 35 tấn/ha, gấp đôi giống dâu cũ), đã đem lại hiệu quả kinh tế vượt trội, trở thành sinh kế vững chắc cho hàng ngàn hộ gia đình.
Kỹ nghệ “rút mật đất, nhả sợi vàng”
Nghề nuôi tằm vốn được ví von là nghề “ăn cơm đứng” bởi sự cầu kỳ, tỉ mỉ đòi hỏi người làm phải nương theo đúng chu kỳ sinh trưởng của loài tằm (Bombyx mori). Chuỗi quy trình tạo nên một thước lụa hoàn chỉnh gồm các công đoạn khép kín:
- Chăm dâu, dưỡng tằm: Cây dâu được chăm sóc kỹ lưỡng để thu hoạch những lứa lá tươi, sạch. Tằm trải qua 4 lần lột xác (5 tuổi). Ở giai đoạn tằm nhỏ (tuổi 1 - 3), lá dâu được thái mảnh; đến giai đoạn "ăn rỗi" (tuổi 4 - 5), tằm tiêu thụ lượng lá rất lớn trước khi chín.
- Nhả tơ, tạo kén: Khi thân tằm chuyển màu trong suốt, người nuôi bắt tằm lên "nét" (khung tre/nứa). Tằm nhả ra dòng chất lỏng kép (fibroin kết dính bởi sericin), tự cuộn mình trong lớp kén vàng hoặc trắng tròn trịa suốt 3 đến 4 ngày.
- Ươm tơ, xe tơ: Kén thu hoạch xong được thả vào nồi nước nóng để làm mềm keo sericin. Người thợ rút các sợi tơ đơn mảnh như tơ nhện từ 6 - 8 vỏ kén ghép lại thành một sợi tơ thô (tơ raw). Sợi thô tiếp tục qua khâu xe tơ để tăng độ bền dẻo.
- Dệt và hoàn thiện lụa: Tơ xe được đưa vào khung dệt (từ thủ công đến máy dệt Jacquard) để dệt thành vải thô, sau đó trải qua quá trình nấu tẩy hết vết keo còn lại để đạt độ óng ả, mềm rủ tự nhiên trước khi nhuộm màu.
Trong lịch sử phát triển ngành dâu tằm tơ của Lâm Đồng trước sáp nhập, Bảo Lộc giữ vị trí nổi bật với các vùng trồng dâu, cơ sở nuôi tằm, ươm tơ và sản xuất lụa. Từng có thời kỳ, nơi đây được biết đến như một trung tâm tơ lụa lớn, thu hút đội ngũ chuyên gia, người lao động và các cơ sở sản xuất chuyên ngành.
Trải qua nhiều giai đoạn phát triển, sản phẩm tơ lụa Bảo Lộc ngày càng đa dạng về chủng loại, từ tơ xe đến các loại vải lụa phục vụ may mặc, thời trang cao cấp và trang trí nội thất. Một số dòng sản phẩm được sản xuất với yêu cầu kỹ thuật và tính thẩm mỹ cao, góp phần tạo dựng thương hiệu lụa Bảo Lộc trên thị trường. Sản phẩm tơ lụa từ địa phương đã được tiêu thụ trong nước và xuất khẩu đến nhiều thị trường như Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc, Pháp, Thái Lan và một số quốc gia khác.
Sau khi sáp nhập tỉnh Lâm Đồng mới từ ngày 01/7/2025, những địa danh gắn với lịch sử phát triển ngành dâu tằm tơ như Bảo Lộc tiếp tục là một phần quan trọng trong bức tranh kinh tế của tỉnh. Theo đơn vị hành chính hiện nay, địa bàn thành phố Bảo Lộc trước đây được tổ chức lại thành các phường, trong đó có phường 1 Bảo Lộc, phường 2 Bảo Lộc, phường 3 Bảo Lộc và phường B’Lao. Việc kế thừa và phát huy giá trị của ngành tơ lụa tại khu vực này góp phần gìn giữ một dấu ấn sản xuất đặc trưng của vùng đất.
Từ hiện vật bảo tàng đến câu chuyện về một nghề truyền thống
Tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, những hiện vật như kén tằm, lụa tơ tằm và các sản phẩm lụa có nguồn gốc từ Bảo Lộc đang được giới thiệu trong không gian trưng bày, góp phần đưa câu chuyện về nghề trồng dâu, nuôi tằm và sản xuất tơ lụa đến gần hơn với công chúng.
Mỗi chiếc kén nhỏ bé là kết quả của quá trình chăm sóc tỉ mỉ và một phần vòng đời sinh trưởng của con tằm; mỗi sợi tơ óng mượt là thành quả của công đoạn ươm kéo công phu; còn mỗi tấm lụa là sự kết hợp giữa nguyên liệu tự nhiên, kỹ thuật sản xuất và bàn tay khéo léo của người thợ. Qua các hiện vật trưng bày, khách tham quan có thể hình dung rõ hơn hành trình chuyển hóa từ nguyên liệu thô trong tự nhiên thành sản phẩm có giá trị sử dụng và thẩm mỹ.
Không chỉ phản ánh một hoạt động sản xuất nông nghiệp và chế biến, nghề dâu tằm tơ còn thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa con người với điều kiện tự nhiên, kinh nghiệm lao động và sự phát triển của địa phương. Những hiện vật của nghề trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng góp phần bảo tồn tư liệu về một ngành nghề có dấu ấn trong lịch sử kinh tế Lâm Đồng, đồng thời giúp thế hệ hôm nay hiểu hơn giá trị của lao động và hành trình tạo nên những sản phẩm tơ lụa đặc sắc của quê hương.
Thi Thảo
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Nghề dân tằm Bảo Lộc dần trở lại thời “hoàng kim”, Minh Hậu, Báo Nông nghiệp và môi trường.
2. Chuyển động tích cực trong phát triển ngành dâu tằm tơ, Ngọc Ngà, Báo Lâm Đồng.
3. Trồng dâu nuôi tằm, một thời vất vả, nay là nghề cho thu nhập khá, giảm nghèo tốt, nông nghiệp sạch ở Lâm Đồng, Văn Long, Báo Dân Việt.