Trong quân sự, súng thần công thuộc nhóm hỏa khí, là loại súng sử dụng thuốc súng để tạo lực đẩy, phóng đạn với sức công phá lớn; phân biệt với bạch khí như gươm, giáo, đao, đao, cung tên… vốn chủ yếu sử dụng sức mạnh cơ bắp. Súng thần công có nhiều loại, khác nhau về chất liệu, kích thước, cỡ nòng, trọng lượng, tầm bắn và khả năng cơ động, phù hợp với từng mục đích sử dụng trong chiến đấu. Sưu tập súng thần công Bình Thuận có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử vùng đất này, nhất là giai đoạn thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn.
Súng thần công trong lịch sử Việt Nam
Trong lịch sử Việt Nam, hỏa khí được sử dụng khá sớm và từng bước giữ vai trò quan trọng trong quân đội. Từ cuối thời Trần đến thời Nguyễn, kỹ thuật chế tạo và sử dụng súng có nhiều bước phát triển, góp phần nâng cao sức mạnh quân sự của các triều đại phong kiến Việt Nam.
Theo sử liệu, dấu tích sử dụng hỏa khí ở nước ta được ghi nhận rõ vào cuối thời Trần. Trong cuộc chiến chống quân Chiêm Thành, tướng Trần Khát Chân - một danh tướng Đại Việt cuối thời Trần, đã sử dụng hỏa súng để tấn công thuyền của Chế Bồng Nga. Đại Việt Sử ký toàn thư ghi lại việc hỏa súng được sử dụng đồng loạt, bắn trúng thuyền và tiêu diệt Chế Bồng Nga. Đây là một trong những tư liệu sớm cho thấy hỏa khí đã được sử dụng trong tác chiến ở Việt Nam từ cuối thế kỷ XIV.
Đến thời Hồ, việc chế tạo hỏa khí được chú trọng nhằm chuẩn bị cho cuộc kháng chiến chống quân Minh. Theo sách “Vân đài loại ngữ” của Lê Quý Đôn, súng thời Hồ có nhiều kích cỡ: loại lớn đặt trên lưng voi, loại vừa cần hai người khiêng và loại nhỏ có thể mang vác. Hồ Nguyên Trừng, con trưởng của Hồ Quý Ly, là nhân vật nổi tiếng về kỹ thuật chế tạo hỏa khí. Sau khi nhà Hồ thất bại, ông bị nhà Minh bắt đưa sang Trung Quốc và tiếp tục được sử dụng tài năng chế tạo súng.
Sang thời Lê và đặc biệt dưới triều Nguyễn, kỹ thuật đúc và sử dụng súng thần công tiếp tục phát triển. Súng được chế tạo bằng đồng, sắt hoặc gang, với nhiều kiểu dáng và kích thước khác nhau. Đạn thường được chế tạo bằng kim loại, sử dụng sức nổ của thuốc súng để phóng ra với lực mạnh.
Sưu tập súng thần công Bình Thuận
Từ năm 1996 đến năm 2017, Bảo tàng tỉnh Bình Thuận (cũ) đã sưu tầm và tiếp nhận 17 khẩu súng thần công được phát hiện tại nhiều địa phương trong tỉnh. Trong đó có 14 khẩu bằng sắt và 3 khẩu bằng đồng. Phần lớn hiện vật có niên đại thời Nguyễn, thế kỷ XIX; một số khẩu có đặc điểm liên quan đến súng do phương Tây chế tạo và được đưa vào Việt Nam.
Đáng chú ý, năm 2007, người dân trong quá trình rà phế liệu tại xã Gia Huynh (huyện Tánh Linh, tỉnh Bình Thuận), phát hiện 24 khẩu súng thần công. Sau đó, số hiện vật này được Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh tiếp nhận (mua). Sau đó, qua quá trình thương thảo, UBND tỉnh Bình Thuận đã đưa 12 khẩu về địa phương để phục vụ nghiên cứu, bảo quản và trưng bày tại Bảo tàng Bình Thuận.
Sưu tập súng thần công phát hiện tại Bình Thuận có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử vùng đất này, nhất là giai đoạn thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn. Các hiện vật phản ánh hoạt động quân sự, trình độ kỹ thuật đúc kim loại và khả năng chế tạo, sử dụng hỏa khí của người xưa. Đồng thời, sự đa dạng về kiểu dáng, kích thước và chất liệu cho thấy quá trình tiếp thu, giao lưu kỹ thuật quân sự giữa Việt Nam với các quốc gia trong khu vực và phương Tây.
Trong sưu tập, có những hiện vật tiêu biểu như súng thần công của ông Lê Văn Phong (Đức Linh), chất liệu sắt; súng thần công của ông Nguyễn Học (Hàm Tân) và các khẩu súng bằng đồng có giá trị cao về kỹ thuật chế tác và mỹ thuật. Một số hiện vật còn lưu giữ dấu tích đúc, hoa văn hoặc đặc điểm kỹ thuật, giúp các nhà nghiên cứu có thêm cơ sở tìm hiểu về nguồn gốc, niên đại và phương pháp chế tạo.
Không chỉ có giá trị về lịch sử và quân sự, sưu tập còn mang giá trị về khoa học kỹ thuật, luyện kim, mỹ thuật và văn hóa. Đặc biệt, những khẩu súng bằng đồng cho thấy trình độ đúc kim loại khá cao, đồng thời thể hiện tính biểu trưng của quyền lực và sức mạnh quân sự dưới các triều đại phong kiến.
Sưu tập súng thần công phát hiện tại Bình Thuận (cũ) hiện là nguồn tư liệu quý được Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng bảo quản và phát huy giá trị. Những hiện vật này góp phần làm phong phú thêm các bộ sưu tập về lịch sử quân sự, kỹ thuật và văn hóa của vùng đất Lâm Đồng. Đồng thời phục vụ công tác nghiên cứu khoa học, giáo dục truyền thống, bảo tồn di sản và giới thiệu đến công chúng những thành tựu về kỹ thuật quân sự của cha ông trong lịch sử dân tộc.
Nguyễn Thị Thanh Hằng