Lịch sử hình thành và phát triển đô thị Đà Lạt không chỉ lưu dấu qua những công trình kiến trúc, các tuyến đường, hay những biến đổi về quy hoạch, mà còn hiện diện trong các vật dụng từng gắn bó với đời sống thường ngày của cư dân. Những đồ vật tưởng chừng bình dị ấy phản ánh điều kiện sinh hoạt, khả năng tiếp cận các sản phẩm kỹ thuật và sự thay đổi trong nếp sống qua từng giai đoạn lịch sử. Chiếc đèn măng-xông AIDA Express Record 1500 tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng là một hiện vật tiêu biểu cho cách tiếp cận lịch sử từ những vật dụng gần gũi như vậy.
Hành trình từ công nghệ cơ khí Đức đến vùng đất mới
Trong nửa đầu thế kỷ XX, với sự phát triển của công nghiệp cơ khí và kỹ thuật chế tạo, nhiều thiết bị chiếu sáng sử dụng nhiên liệu được cải tiến nhằm tạo ra nguồn sáng mạnh hơn, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt và sản xuất. Đèn măng-xông là một trong những sản phẩm tiêu biểu của quá trình này. Khác với đèn dầu thông thường, loại đèn này dùng áp suất đưa nhiên liệu đến đầu đốt, kết hợp khả năng phát sáng của lưới măng-xông khi được nung nóng để tạo ra nguồn sáng mạnh.
Theo hồ sơ hiện vật, chiếc đèn măng-xông tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng mang nhãn hiệu AIDA Express Record 1500, có nguồn gốc từ Đức. Kết cấu đèn theo chiều đứng, gồm bình chứa nhiên liệu nằm dưới cùng, hệ thống tạo áp suất, bộ phận dẫn nhiên liệu và đầu đốt ở phía trên. Đèn cao 41cm, đường kính đáy 16,5cm, chao phản quang đường kính 29cm. Đèn còn có chiếc móc sắt thiết kế chắc chắn để có thể treo lên cao. Các bộ phận đèn kết cấu tương đối gọn gàng, vừa phục vụ chức năng chiếu sáng, vừa thuận lợi khi vận hành, kiểm tra và bảo dưỡng.
Bộ phận tạo ánh sáng của đèn là lưới măng-xông, được chế tạo từ sợi mảnh đã qua xử lý bằng các hợp chất hóa học. Khi vận hành, người sử dụng dùng bơm tay nén không khí vào bình chứa, tạo áp suất đẩy dầu hỏa qua hệ thống dẫn đến bộ phận hóa hơi. Dầu hỏa chuyển thành hơi, hòa trộn với không khí và cháy tại đầu đốt. Nhiệt lượng sinh ra làm lưới măng-xông phát sáng mạnh, tạo nguồn sáng chính của đèn. Cơ chế hoạt động của đèn măng-xông giúp tạo ra ánh sáng mạnh hơn so với nhiều loại đèn dầu thông thường.
Theo thông số ghi nhận, chiếc đèn măng-xông AIDA Express Record 1500 có cường độ sáng 500CP (Candlepower). CP là đơn vị đo cường độ sáng theo một hướng nhất định, có nguồn gốc từ việc so sánh với ánh sáng của một ngọn nến tiêu chuẩn. Thông số 500CP của đèn măng-xông cho thấy, cường độ sáng của loại đèn này gấp khoảng 500 lần cường độ sáng của một ngọn nến tiêu chuẩn trong điều kiện quy ước. Điều này cho thấy khả năng chiếu sáng mạnh của đèn măng-xông so với các loại đèn dầu thông thường. Cường độ sáng thực tế khi sử dụng còn phụ thuộc vào tình trạng lưới măng-xông, áp suất trong bình, chất lượng nhiên liệu và cách vận hành đèn.
Bên cạnh hệ thống tạo áp suất và đầu đốt, chao phản quang là một bộ phận quan trọng giúp định hướng và phân bố ánh sáng xuống nơi cần chiếu sáng, hạn chế ánh sáng phát tán không cần thiết. Sự kết hợp giữa bộ phận phát sáng và chao phản quang góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng của đèn trong không gian sinh hoạt.
Bức tranh nguồn sáng và đời sống cư dân Đà Lạt giữa thế kỷ XX
Để hiểu rõ hơn vai trò của chiếc đèn măng-xông, cần đặt hiện vật trong bối cảnh Đà Lạt giữa thế kỷ XX, khi đô thị này tiếp tục được xây dựng và mở rộng, đồng thời thu hút cư dân từ nhiều vùng miền đến sinh sống và lập nghiệp. Cùng với sự phát triển các công trình kiến trúc, khu dân cư và hoạt động kinh tế, nhu cầu về những phương tiện phục vụ sinh hoạt ngày càng đa dạng. Trong đó, chiếu sáng là một nhu cầu thiết yếu, đặc biệt vào buổi tối, khi các hoạt động gia đình, buôn bán và lao động vẫn tiếp diễn.
Đà Lạt có đặc điểm khí hậu mát mẻ, nhiệt độ thường giảm sâu về đêm và sương mù thường xuất hiện vào chiều tối, sáng sớm. Điều kiện tự nhiên này góp phần tạo nên diện mạo riêng của đô thị cao nguyên, đồng thời đặt ra những yêu cầu thực tế đối với sinh hoạt của cư dân. Ánh sáng cần thiết để duy trì các công việc trong nhà, chuẩn bị bữa ăn, sửa chữa vật dụng, đọc viết hoặc phục vụ việc buôn bán. Tại những nơi có không gian rộng, nguồn sáng yếu có thể gây bất tiện, nhất là khi nhiều người cùng sinh hoạt hoặc làm việc trong một khu vực rộng.
Mặc dù hệ thống phát điện đã được xây dựng tại Đà Lạt từ đầu thế kỷ XX, việc sử dụng điện trong sinh hoạt vẫn chưa phổ biến, chủ yếu tập trung tại các trụ sở hành chính, dinh thự và một số cơ sở lưu trú... Đối với nhiều hộ dân, đặc biệt ở các khu dân cư ven đô và vùng sản xuất, việc tiếp cận nguồn điện còn phụ thuộc vào điều kiện hạ tầng và khả năng kinh tế. Vì vậy, các loại đèn sử dụng nhiên liệu vẫn thường dùng để thắp sáng, phục vụ sinh hoạt thường ngày của người dân khi đêm xuống.
Đèn dầu đĩa, đèn Hoa Kỳ sử dụng bấc hay đèn cầy (nến) là những phương tiện chiếu sáng quen thuộc trong sinh hoạt của người dân. Ưu điểm của chúng là cấu tạo đơn giản, dễ sử dụng, tuy nhiên phạm vi chiếu sáng và đọ sáng hạn chế. Trong một số điều kiện, ngọn lửa có thể chập chờn, phát sinh khói hoặc muội than. Khi cần chiếu sáng một không gian lớn hoặc thực hiện công việc đòi hỏi ánh sáng rõ hơn, những loại đèn này có thể chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu sử dụng.
Sự xuất hiện của đèn măng-xông đã đem lại một lựa chọn chiếu sáng khác, nhờ khả năng tạo nguồn sáng mạnh. Chiếc đèn AIDA Express Record 1500 đáp ứng nhu cầu chiếu sáng trong sinh hoạt gia đình, các công việc cần quan sát rõ, hoặc những không gian kinh doanh cần duy trì hoạt động sau khi trời tối.
Tuy nhiên, ưu điểm về cường độ sáng không đồng nghĩa với việc đèn măng-xông được sử dụng phổ biến ở mọi gia đình hoặc tại tất cả các khu vực của Đà Lạt. Việc sở hữu và sử dụng thiết bị còn phụ thuộc vào khả năng mua sắm, nguồn cung nhiên liệu, điều kiện bảo dưỡng và mức độ phù hợp với nhu cầu của từng hộ gia đình.
Từ vật dụng gia đình đến hiện vật bảo tàng
Theo lý lịch hiện vật, chiếc đèn măng-xông AIDA Express Record 1500 từng thuộc sở hữu của ông Nguyễn Bạo, sinh năm 1923, quê ở Hải Dương. Năm 1936, ông rời quê hương Bắc Bộ vào Đà Lạt sinh sống và lập nghiệp. Đến năm 1953, ông xây dựng nhà mới và mua chiếc đèn măng-xông để phục vụ nhu cầu chiếu sáng của gia đình.
Việc mua chiếc đèn măng-xông trong thời điểm ấy cho thấy, thiết bị là sự lựa chọn thiết thực hỗ trợ các hoạt động sinh hoạt ban đêm, đồng thời đáp ứng nhu cầu chiếu sáng trong không gian gia đình. Từ một sản phẩm công nghiệp được đưa từ nước ngoài vào sử dụng, chiếc đèn trở thành vật dụng gắn với đời sống thường ngày của một gia đình tại Đà Lạt.
Chiếc đèn tiếp tục được gia đình ông sử dụng trong những năm tháng chiến tranh, đến sau ngày thống nhất đất nước năm 1975 và trong các thập niên tiếp theo. Theo thời gian, điều kiện sinh hoạt tại Đà Lạt với hệ thống điện lưới dần phổ biến, các thiết bị chiếu sáng bằng điện được sử dụng rộng rãi. Vai trò của đèn măng-xông trong sinh hoạt gia đình cũng dần thay đổi theo. Dù vậy, chiếc đèn vẫn được gia đình lưu giữ, không chỉ như một vật dụng thiết yếu mà còn là một kỷ vật gắn với lịch sử của gia đình.
Năm 2010, gia đình ông chuyển giao chiếc đèn cho Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng để bảo tồn và phát huy giá trị. Từ không gian sinh hoạt của một gia đình, hiện vật bước vào bảo tàng, nơi những thông tin về nguồn gốc, đặc điểm cấu tạo và quá trình sử dụng được lưu giữ, nghiên cứu và giới thiệu đến công chúng. Việc chuyển giao không làm mất đi câu chuyện riêng của hiện vật, mà còn mở rộng khả năng tiếp cận đến nhiều người hơn, góp phần lưu giữ dấu tích của đời sống Đà Lạt xưa.
Câu chuyện về ông Nguyễn Bạo cũng gợi mở một góc nhìn về quá trình di cư và lập nghiệp của cư dân từ miền Bắc vào Đà Lạt trong thế kỷ XX. Tuy không đại diện cho quá trình di cư, trường hợp này cho thấy lịch sử hình thành đô thị có thể được tìm hiểu thông qua những câu chuyện cá nhân và vật dụng gia đình. Bên cạnh những công trình kiến trúc hay các sự kiện lịch sử lớn, các đồ vật từng hiện diện trong đời sống thường ngày cũng góp phần phản ánh cách con người thích nghi với môi trường sống, lựa chọn phương tiện phục vụ sinh hoạt và lưu giữ những dấu ấn của quá khứ.
Qua chiếc đèn măng-xông AIDA Express Record 1500, có thể thấy những vật dụng trong đời sống thường ngày cũng là một nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu lịch sử. Đằng sau một sản phẩm kỹ thuật là dấu ấn của thời đại, nhu cầu sinh hoạt và câu chuyện của những người từng sử dụng nó. Khi được nghiên cứu trong mối liên hệ với bối cảnh lịch sử cụ thể, hiện vật không chỉ giúp nhận diện những thay đổi về phương tiện chiếu sáng mà còn góp phần làm rõ những khía cạnh gần gũi của đời sống cư dân Đà Lạt trong thế kỷ XX. Đây cũng là giá trị của công tác nghiên cứu hiện vật tại bảo tàng, từ những đồ vật còn được lưu giữ, góp phần bổ sung tư liệu cho việc tìm hiểu quá khứ và giúp lịch sử đời sống được tiếp cận một cách cụ thể, sinh động hơn.