Nhà Nguyễn là triều đại rất coi trọng những giá trị văn hóa truyền thống, đặc biệt là các nghi thức, nghi lễ trong hoàng cung. Luôn đề cao Phật giáo và Nho giáo, các vua nhà Nguyễn đặc biệt coi trọng việc xây dựng chùa chiền và tôn miếu để thờ cúng tổ tiên. Xã hội đương thời luôn đề cao “Hiếu, Kính, Lễ, Nghĩa” và lấy đó làm chuẩn mực ứng xử. Để phục vụ các nghi thức, nghi lễ tại triều đình, rất nhiều đồ vật đã được tuyển chọn, sản xuất riêng tại Ngự xưởng bởi những thợ thủ công giỏi.
Sau sự kiện Kinh thành Huế thất thủ vào tháng 7 năm 1885, nhiều cổ vật quý báu của triều Nguyễn đã bị thất thoát ra nước ngoài bằng nhiều con đường khác nhau. Sau nhiều thập kỷ “im hơi lặng tiếng”, nhiều bảo vật triều Nguyễn đã xuất hiện trong các bảo tàng và trong các cuộc bán đấu giá ở Châu Âu.
Có thể lấy ví dụ như chiếc chậu quán tẩy bằng vàng, được chạm khắc rất tinh xảo, mà theo ghi chép của linh mục Siefert, có thể đây là một trong các bảo vật bị người Pháp lấy đi từ miếu thờ các vua nhà Nguyễn trong Đại nội Huế. Sau này, nhà buôn đồ cổ Roger Keverne (London) đã mua lại và trưng bày tại triển lãm của mình, vào mùa đông năm 2008. Đây là một trong những mất mát không thể đong đếm được đối với những ai quan tâm, yêu quý cổ vật Việt Nam nói chung và bảo vật triều Nguyễn nói riêng.
Tại Việt Nam trong giai đoạn “Hoàng triều cương thổ” (1949 - 1955), thật may mắn là một số báu vật triều Nguyễn đã được di chuyển từ Huế vào Đà Lạt. Hiện nay, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng đang lưu giữ và phát huy giá trị các báu vật này. Trong đó có hiện vật chậu ngọc bịt vàng và hiện vật đài sen được sử dụng phục vụ cho nhu cầu tâm linh của hoàng tộc triều Nguyễn.
Chậu ngọc bịt vàng
Chậu ngọc (còn gọi là quán tẩy) là vật dành cho vua rửa tay, tẩy trần khi cử hành các đại lễ của triều đình, đặc biệt là trong các dịp tế lễ. Đây là một trong những vật dụng rất quý hiếm, chỉ xuất hiện trong các đời sống của các bậc đế vương.
Chậu có vành miệng rộng, loe ngang, thành vát, đáy bằng. Trong lòng chậu chạm nổi cành hoa cúc - một trong tứ quý (Tùng - Cúc - Trúc - Mai), là biểu tượng của sự trường thọ, may mắn, phúc lộc dồi dào, cũng như chí khí của người quân tử. Cả mặt trên và mặt dưới vành miệng chậu đều được bọc vàng dát mỏng. Mặt trên vành miệng trang trí hai đường diềm bằng chuỗi hạt màu hồng. Bên trong đường diềm cẩn các loại đá quý hình 4 cặp cá, thể hiện sự may mắn, thịnh vượng; 4 cặp dơi chầu chữ thọ, ngầm thể hiện cho “ngũ phúc” (Phúc - Lộc - Thọ - Khang - Ninh). Xen giữa cẩn các viên đá quý, ngọc, san hô nhiều màu sắc, được chế tác rất tinh xảo.
(Mặt dưới vành miệng khắc một số chữ Hán nhỏ: “Bát ngũ tuế kim, cộng trọng thập thất lượng, nhất tiền thất phân” (Vàng tám tuổi rưỡi, tổng cộng mười bảy lượng, một chỉ bảy phân).
Đài sen
Từ Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản đến Việt Nam, hoa sen đều mang những ý nghĩa sâu sắc và thiêng liêng. Hoa sen được tôn kính trong văn hóa Ấn Độ, là biểu tượng của sự sáng tạo và tái sinh, bắt nguồn bởi câu chuyện thần Brahma sinh ra từ đóa sen mọc từ rốn của thần Vishnu khi ngài đang nằm trên mặt biển vũ trụ. Ở Trung Quốc, hoa sen được liên kết với hình ảnh của Quán Thế Âm trong Phật giáo, người mang lại lòng từ bi và tình thương cho chúng sinh. Ở Nhật Bản, hoa sen được gọi là “Hasu”, có vai trò quan trọng trong văn hóa và tôn giáo.
Trong văn hóa Việt Nam, hoa sen được xem là biểu tượng của sự tinh khiết, thanh cao, lòng nhân ái, sự kiên cường và nghị lực vươn lên. Trong đời sống người Việt, sen có nhiều công dụng về sức khỏe, sắc đẹp, phong thủy và ẩm thực: tâm sen, nhụy sen, hạt sen, lá sen được dùng để hỗ trợ an thần, giảm đau, giảm viêm, kiểm soát đường huyết, hỗ trợ tim mạch và cầm máu; tinh dầu và cánh hoa sen giúp dưỡng da, chống lão hóa và làm dịu tâm trí; ngó sen, hạt sen, củ sen là nguyên liệu chế biến nhiều món ăn ngon và bổ dưỡng… Trong phong thủy, hoa sen còn được xem là biểu tượng mang lại may mắn, an lành. Trong nghệ thuật trang trí Việt Nam, với bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, hình ảnh sen thường xuất hiện trong các trang trí kiến trúc, đồ dùng sinh hoạt, đồ thờ, đồ ngự dụng trong cung đình.
Tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, có nhiều cổ vật cung đình triều Nguyễn có liên quan đến hình tượng hoa sen, như tượng Phật Quan Âm Bồ Tát ngồi trên đài sen; gương sen (chặn giấy); nghiên mực hình lá sen; thủy trì, đỉnh thờ chạm khắc hình hoa sen cách điệu và đài sen. Trong đó, đài sen là vật thờ hoặc vật đặt các lễ vật nhỏ khi cử hành nghi lễ.
Theo quan niệm Phật giáo, sự hình thành của hoa sen diễn ra theo quy luật nhân quả luân hồi. Hoa nở tượng trưng cho quá khứ, đài sen tượng trưng cho hiện tại và hạt sen tượng trưng cho tương lai, sự nối tiếp liên tục. Bên cạnh đó, đài sen còn tượng trưng cho quả công đức khi vừa kết hoa, thì gương (đài) sen tượng hình và bắt đầu đơm hạt, tựa như khi người hành giả vừa phát tâm bồ đề, thì quả công đức bắt đầu nảy mầm. Từ đó, đài sen đặt trên không gian thờ vừa mang ý nghĩa tâm linh, vừa mang tính thẩm mỹ cao, thể hiện lòng thành kính và sự tôn trọng đối với tổ tiên.
Hiện vật đài sen được làm từ đá ngọc, có màu xanh không đều nhau. Đài sen được chạm khắc theo hình dạng của bông sen đang nở. Vòng ngoài cùng được tạo hình 12 cánh sen, đường kính 10,9cm. Vòng thứ hai bên trong có 12 cánh sen, đường kính 7,2cm. Ở giữa là gương sen có đường kính 4,4cm. Phần đế của đài sen được chạm khắc thành 8 cánh sen có kích thước tượng tự và nối liền nhau.
Đài sen được chế tác 12 cánh hoa gợi nhớ tới 12 lời nguyện lớn của Đức Phật Dược Sư nhằm cứu độ chúng sinh, còn 8 cánh sen ở phần đế tượng trưng cho Bát chính đạo (tám con đường chính đạo). Bên cạnh đó, 8 cánh sen còn tượng trưng cho tám đức tính quý báu của người tu hành (thanh tịnh, không nhiễm, kiên nhẫn, thanh lương, viên dung, ngẫu không, hành trực, bồng thực).
Chậu ngọc và đài sen không chỉ là những vật dụng phục vụ cho các nghi lễ trong cung đình triều Nguyễn mà còn là những hiện vật độc đáo và là minh chứng sống động cho trình độ thủ công tinh xảo. Qua từng chi tiết chạm khắc, chất liệu quý hiếm và công dụng đặc biệt, hai hiện vật này thể hiện rõ quan niệm về lễ nghi, sự tôn kính tổ tiên và tinh thần đề cao đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc. Những hiện vật này không chỉ mang giá trị lịch sử và mỹ thuật, mà còn góp phần khắc họa sâu sắc bản sắc văn hóa cung đình Việt Nam.
Phạm Thị Ngát
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Báo Giác ngộ Online (2010), Diệu nghĩa Hoa sen trong Phật giáo.
2. Bảo tàng Lâm Đồng (2019), Báu vật cung đình triều Nguyễn tại Bảo tàng Lâm Đồng.
3. Đinh Quỳnh Hoa (2016), Về bộ tranh Tứ quý: Tùng - Cúc - Trúc - Mai.
4. Philippe Trương - Trần Đức Anh Sơn (2010), Bảo vật của triều Nguyễn ở Châu Âu.