Trong lãng đãng sương mờ trên cao nguyên Lâm Viên, từng có một Đà Lạt được dệt bằng những giấc mơ hoài niệm: tiếng thông reo tựa vĩ cầm tự tình, nét u trầm của những ngôi biệt thự Pháp nép mình sau rặng đồi và một nhịp sống chầm chậm, lùi sâu vào miền hướng nội thanh tao. Giữa cái tĩnh lặng ngút ngàn của đất trời, khi cái se lạnh bắt đầu tràn qua khung cửa sổ mờ hơi nước, thanh âm “cúc cu... cúc cu...” vang lên thanh mảnh nhưng đĩnh đạc mỗi khi một chu kỳ giờ khép lại. Nó tựa một nốt lặng dịu dàng xoa dịu lòng người, một tiếng vọng xao xuyến đánh thức sự bình yên dưới những mái nhà ấm áp. Đằng sau âm hưởng rộn rã mà thâm nghiêm ấy là sự hiện diện của một cỗ máy đếm giờ bằng gỗ chạm khắc - một tác phẩm cơ khí viễn xứ mang trong mình câu chuyện hành hương đầy kiêu hãnh và sự hòa nhập kỳ lạ vào đời sống thời kỳ Pháp thuộc. Giờ đây, dấu ấn đầy hoài niệm ấy vẫn đang được trân trọng lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, như một mảnh hồn cổ kính tái hiện vẹn nguyên diện mạo đời sống tinh thần của xứ sở sương mù một thuở.
Ngược dòng thời gian tìm về bản thể của cỗ máy, người ta lập tức bị mê hoặc bởi ngôn ngữ tạo hình nghệ thuật đậm chất dân gian của vùng Rừng Đen (Black Forest) nước Đức, cái nôi của những tuyệt tác cơ khí châu Âu. Toàn bộ vỏ ngoài của chiếc đồng hồ là một ngôi nhà gỗ thu nhỏ được đục đẽo tỉ mỉ từ những khối gỗ tự nhiên sẫm màu. Màu gỗ qua năm tháng phủ lên mình lớp nước bóng tự nhiên, nhuốm màu phong sương cổ kính như chính những thân thông già bao bọc quanh các dinh thự cổ. Nghệ thuật chạm khắc nổi phô diễn trên mặt tiền hiện vật với phần mái đầu hồi cách điệu thành hai phiến lá lớn xòe rộng, đối xứng nhau như đôi cánh đại ngàn đang chở che cho tổ ấm. Chạy dọc xuống phần đáy là những dải lá ôm lấy khung viền, tạo cảm giác mềm mại, đưa cả hơi thở hoang dã của thiên nhiên ôn đới vào trong phòng khách.
Quan sát từ chính diện cho đến các góc cạnh xung quanh, hiện vật phô diễn một kết cấu hình khối vô cùng vững chãi với các mảng hông gỗ được vát phẳng, làm nền cho độ nổi khối đầy kiêu sa của các chi tiết phù điêu phía trước. Thế nhưng, linh hồn vận hành cỗ máy thời gian này lại nằm ở hai quả tạ bằng kim loại đúc hình quả thông treo lơ lửng bên dưới. Không sử dụng bất kỳ nguồn năng lượng điện tử hiện đại nào, chiếc đồng hồ bền bỉ gõ nhịp hoàn toàn bằng hệ thống cơ học thuần túy dựa trên sức kéo trọng lực. Một quả tạ kéo căng sợi xích để giữ nhịp cho con lắc chạy giờ, quả còn lại đánh thức hộp nhạc và hệ gõ phát ra tiếng chim gáy. Những quả thông bằng sắt xám với các rãnh khía chạm trổ công phu ấy, khi đặt trong không gian cao nguyên, bỗng gợi lên một sự liên tưởng đầy thi vị đến những quả thông khô rơi rụng trên thảm cỏ đồi sương. Mặt số đồng hồ sử dụng các ký tự La Mã sắc trắng ngà nổi bật trên nền gỗ tối, kết hợp với ô cửa sập nhỏ nơi chú chim gỗ sẽ bước ra cúi đầu báo giờ, tạo nên một nghi thức thời gian vừa đĩnh đạc, vừa đậm chất thơ.
Vào nửa đầu thế kỷ XX, dưới thời Pháp thuộc, theo chân các cuộc viễn hành của người phương Tây và sự tiếp biến văn hóa của giới trí thức tư sản bản địa, những chiếc đồng hồ cúc cu đã tìm thấy vị trí trang trọng nhất trong không gian sống của các gia đình Đà Lạt. Chúng được treo trên những bức tường ốp gỗ thông, đặt cận kề lò sưởi rực hồng, bên cạnh những bộ bàn ghế gỗ sồi, hay những bộ rèm nhung dày ấm áp. Giữa cái lạnh se sắt của đất trời cao nguyên, tiếng tích tắc trầm ấm của con lắc chạy cơ như giữ nhịp điều hòa, kéo dài sự bình yên và xoa dịu lòng người. Việc kéo xích để đưa hai quả thông kim loại trở lại vị trí cũ sau mỗi chu kỳ không chỉ đơn thuần là việc bảo dưỡng một cỗ máy mà đã trở thành nếp sinh hoạt mang tính gia phong, một nghi thức dành riêng cho người chủ gia đình gìn giữ. Thanh âm rột rọat của sợi xích sắt va chạm nhau, hòa cùng tiếng chim gáy ngân vang xuyên qua màn sương tĩnh mịch, đã hóa thành ký ức thanh xuân của bao thế hệ, thành sợi dây vô hình kết nối tình thân dưới một mái nhà.
Giờ đây, khi đứng trước hiện vật đồng hồ cúc cu với hai quả thông sắt phong sương tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, người xem không chỉ nhìn thấy một hiện vật cơ khí đơn thuần, mà còn được chạm vào một lát cắt văn hóa trọn vẹn của một thời kỳ lịch sử. Đó là minh chứng bằng gỗ và kim loại về một lối sống biết trân trọng những giá trị thủ công tinh mỹ, một không gian văn hóa nơi con người biết chậm rãi lắng nghe bước đi của thời gian và lặng thầm gìn giữ nếp nhà qua từng nhịp gõ thăng trầm của lịch sử.
Huỳnh Đông Nghi