Mỗi hiện vật tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng đều mang trong mình những câu chuyện riêng về con người, đời sống và xã hội qua từng giai đoạn lịch sử. Trong không gian trưng bày “Đà Lạt xưa”, bên cạnh những tư liệu phản ánh quá trình hình thành và phát triển của đô thị cao nguyên, hiện vật Cân tiểu ly là một minh chứng sinh động cho hoạt động giao thương, buôn bán và đời sống kinh tế của cư dân Đà Lạt trong thế kỷ XX.
Dù có kích thước nhỏ gọn, chiếc cân tiểu ly lại chứa đựng nhiều giá trị lịch sử và văn hóa đáng chú ý. Qua đặc điểm cấu tạo và công năng sử dụng, có thể xác định đây là loại cân đòn truyền thống dùng để đo khối lượng của những mặt hàng có trọng lượng nhỏ nhưng giá trị cao như vàng bạc, đá quý, trang sức hoặc các loại dược liệu quý. Trong bối cảnh các giao dịch thương mại truyền thống phụ thuộc nhiều vào độ chính xác của việc cân đo, những chiếc Cân tiểu ly như thế này từng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hoạt động kinh doanh và trao đổi hàng hóa.
Hiện vật được chế tác với trình độ kỹ thuật khá tinh xảo. Thân cân có dạng trụ dài khoảng 37cm, được làm từ ngà voi với sắc trắng ngà tự nhiên. Đĩa cân hình tròn bằng đồng có đường kính khoảng 7cm. Quả cân có hình trụ được chế tác bằng đồng có kích thước nhỏ gọn, dài khoảng 2,5cm. Sự kết hợp giữa các chất liệu quý như ngà voi và kim loại đồng không chỉ bảo đảm độ bền và độ chính xác trong quá trình sử dụng, mà còn phản ánh giá trị kinh tế của hiện vật cũng như vị thế xã hội của người sở hữu.
Một chi tiết đặc biệt làm nên nét độc đáo của hiện vật là chiếc hộp bảo quản bằng tre đan được tạo hình như cây đàn ghi-ta. Trải qua nhiều năm sử dụng và lưu giữ, phần vỏ bảo vệ này vẫn còn tương đối nguyên vẹn. Đây không chỉ là giải pháp giúp bảo quản dụng cụ đo lường mà còn thể hiện sự khéo léo của nghệ nhân thủ công truyền thống thời bấy giờ, đồng thời phản ánh gu thẩm mỹ tinh tế của chủ nhân. Sự kết hợp hài hòa giữa đồng, ngà voi và tre đã tạo nên một hiện vật vừa mang giá trị thực dụng, vừa có giá trị nghệ thuật đáng ghi nhận.
Hành trình từ cố đô Huế đến miền đất lạnh Đà Lạt
Hành trình lưu chuyển của hiện vật cũng góp phần làm gia tăng giá trị lịch sử của chiếc cân. Theo hồ sơ hiện vật, Cân tiểu ly gắn liền với cuộc đời của ông Cung Văn Được (sinh năm 1932, quê tại Kim Lũ, Đại Kim, quận Hoàng Mai, Hà Nội). Khoảng những năm 1960, ông đã mua chiếc Cân tiểu ly này tại Huế và lưu giữ trong bộ sưu tập cá nhân. Đến năm 1974, khi chuyển vào sinh sống tại Đà Lạt, ông tiếp tục mang theo và sử dụng hiện vật trong đời sống hằng ngày suốt nhiều thập niên. Hành trình từ cố đô Huế đến cao nguyên Đà Lạt của chiếc cân phần nào phản ánh những dòng dịch chuyển dân cư và sự giao lưu văn hóa diễn ra trong thế kỷ XX.
Nhận thức được giá trị lịch sử và văn hóa của hiện vật, ngày 26/11/2012, ông Cung Văn Được đã hiến tặng chiếc cân cho Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng để phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn và trưng bày giới thiệu đến với công chúng. Từ một vật dụng gắn bó với đời sống cá nhân, hiện vật đã trở thành một phần của ký ức cộng đồng, góp phần kể lại câu chuyện về quá khứ của vùng đất Đà Lạt.
Giá trị lịch sử và văn hóa
Trước khi các loại cân điện tử hiện đại ra đời, chiếc Cân tiểu ly là công cụ không thể thiếu trong các cửa hiệu, các cơ sở kinh doanh. Đứng từ nhiều góc độ, hiện vật mang lại những giá trị nghiên cứu vô cùng to lớn.
Dưới góc nhìn lịch sử kinh tế, Cân tiểu ly là minh chứng cho sự phát triển của hoạt động thương mại và nhu cầu chuẩn hóa đo lường trong xã hội truyền thống. Trước khi các thiết bị điện tử xuất hiện, việc xác định chính xác trọng lượng hàng hóa có ý nghĩa quan trọng trong các giao dịch, đặc biệt với các loại hàng hóa có giá trị cao. Sự hiện diện của những công cụ chuyên dụng như chiếc cân này cho thấy trình độ tổ chức thương mại và nhận thức về tính công bằng trong giao dịch của xã hội đương thời.
Từ góc độ lịch sử đô thị, hiện vật còn góp phần phản ánh diện mạo kinh tế của Đà Lạt trong giai đoạn giữa thế kỷ XX. Từ một trung tâm nghỉ dưỡng được người Pháp xây dựng, Đà Lạt đã từng bước phát triển thành đô thị có đời sống kinh tế năng động với các hoạt động thương mại, dịch vụ và tiểu thủ công nghiệp ngày càng mở rộng. Sự hiện diện của những công cụ đo lường như Cân tiểu ly chính là dấu hiệu cho thấy nhu cầu trao đổi hàng hóa và các hoạt động kinh doanh đã hiện diện khá rõ nét trong đời sống cư dân đô thị. Các ngành dịch vụ, thương mại, thủ công nghiệp tại đây từng bước gia tăng mạnh mẽ.
Ở khía cạnh văn hóa vật chất, Cân tiểu ly còn phản ánh cách con người ứng xử rất trân trọng với đồ dùng trong quá khứ. Việc lựa chọn ngà voi để làm cán cân cho thấy sự coi trọng độ chính xác và độ bền của công cụ lao động. Trong khi đó, chiếc hộp đựng bằng tre đan thể hiện ý thức gìn giữ tài sản và sự chăm chút đối với những vật dụng có giá trị. Hình dáng chiếc vỏ bọc bằng tre đan hình chiếc đàn ghi-ta lại hé lộ tính cách lãng mạn, gu thẩm mỹ tinh tế và thói quen bảo quản đồ dùng rất cẩn thận của chủ nhân. Những chi tiết tưởng chừng nhỏ bé ấy lại góp phần tái hiện sinh động nếp sống, thói quen và quan niệm của một lớp cư dân trong xã hội Việt Nam thế kỷ XX.
Ngày nay, khi các loại cân điện tử hiện đại đã thay thế gần như hoàn toàn những công cụ đo lường thủ công, Cân tiểu ly giờ đã không còn thực hiện chức năng ban đầu của mình nữa. Tuy nhiên, giá trị của hiện vật không vì thế mà mất đi. Nó trở thành một nguồn tư liệu quý giúp công chúng hiểu rõ hơn về lịch sử thương mại, đời sống kinh tế và văn hóa vật chất của các thế hệ cư dân đi trước.
Trong không gian trưng bày “Đà Lạt xưa” của Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, chiếc Cân tiểu ly hiện diện như một vật chứng lặng lẽ của quá khứ, mang đậm hơi thở của thời gian. Thông qua hiện vật này, người xem không chỉ tiếp cận với một công cụ đo lường cổ truyền, mà còn có cơ hội khám phá những câu chuyện về giao thương, nghề thủ công, sự dịch chuyển cư dân và quá trình hình thành đời sống đô thị trên cao nguyên Lâm Viên. Đó cũng chính là giá trị bền vững của di sản - kết nối hiện tại với quá khứ và góp phần gìn giữ ký ức lịch sử cho các thế hệ mai sau.
Hoàng Hiền