Có những hiện vật được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng hiện nay không chỉ đơn thuần là những mảnh ghép vật chất của thời gian, mà sâu thẳm bên trong chính là những chứng nhân lịch sử mang theo câu chuyện cảm động về lòng yêu nước, sự hy sinh và tinh thần kiên cường của quân và dân ta. Giữa không gian tĩnh lặng của phòng trưng bày, chiếc bếp dầu nhuốm màu sương gió của bà Lê Thị Sanh là một kỷ vật bình dị như thế, nhưng lại chứa đựng cả một ký ức hào hùng về phong trào đấu tranh cách mạng bí mật tại Đà Lạt.
Bà Lê Thị Sanh sinh năm 1929 trên quê hương giàu truyền thống cách mạng Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam (nay là Thành phố Đà Nẵng). Sớm hun đúc tinh thần yêu nước, ngay từ thời tuổi trẻ, bà đã tích cực tham gia vào phong trào chống thực dân Pháp tại quê nhà. Năm 1959, theo yêu cầu tạo vỏ bọc hoạt động, bà chuyển vào Đà Lạt sinh sống.
Tại xứ sở sương mù này, dưới danh nghĩa một người lao động bình thường, bà Sanh lặng lẽ “bắt rễ”, xây dựng cơ sở và tham gia mạnh mẽ vào phong trào cách mạng địa phương. Ngôi trại nhỏ của bà dần trở thành một địa chỉ đỏ, một điểm tựa lòng dân kiên trung, bảo vệ và nuôi giấu các đội công tác mật trong lòng địch.
Bước sang năm 1972, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước bước vào giai đoạn cam go và quyết liệt nhất. Địa bàn Đà Lạt bị địch càn quét, đánh phá và lùng sục gắt gao, việc giữ bí mật hành tung của cán bộ bám trụ trở thành yếu tố sống còn của phong trào. Chính trong hoàn cảnh ngặt nghèo ấy, bà Lê Thị Sanh đã tự tay mua chiếc bếp dầu này để trang bị cho Đội công tác hướng Đông Bắc (khu vực Trại Mát, Đà Lạt) mang xuống hầm bí mật.
Chiếc bếp dầu nhỏ gọn, ít tỏa khói đã trở thành một “người bạn đồng hành” đặc biệt của các chiến sĩ. Trong những thời điểm tình hình mất an toàn, các chiến sĩ của đội công tác phải bám trụ và sinh hoạt hoàn toàn dưới hầm bí mật. Chiếc bếp dầu nhỏ gọn, ít khói này chính là phương tiện để anh em nấu ăn dưới lòng đất vào ban đêm, tránh bị địch phát hiện qua ánh lửa hay làn khói bếp thông thường.
Khi điều kiện cho phép, bà Sanh bảo đảm hậu phương bằng cách tự tay nấu cơm, chuẩn bị thức ăn chu đáo ngay tại trại của mình. Sau đó, bà khéo léo và lặng lẽ vận chuyển khẩn cấp đưa xuống hầm mỗi khi anh em trong đội công tác trở về bám trụ địa bàn. Sự kết hợp nhịp nhàng giữa chiếc bếp dầu sưởi ấm dưới lòng đất và tấm lòng chở che bao la của bà Sanh trên mặt đất đã bảo vệ an toàn cho biết bao lượt cán bộ, chiến sĩ, duy trì mạch máu phong trào cách mạng hướng Đông Bắc Đà Lạt cho đến ngày toàn thắng.
Sau ngày non sông thống nhất, ý thức được giá trị lịch sử và giáo dục truyền thống sâu sắc của kỷ vật kháng chiến, vào ngày 06/10/1975, bà Lê Thị Sanh đã trân trọng trao tặng chiếc bếp dầu này cho Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng để gìn giữ và phát huy giá trị.
Nửa thế kỷ đã trôi qua, chiếc bếp dầu mang trên mình bao vết hoen rỉ của thời gian, phủ lớp màu trầm tích của lịch sử, song giá trị tinh thần của nó thì vẫn vẹn nguyên và rực sáng. Giờ đây, khi đứng trước hiện vật này, những thế hệ trẻ hôm nay vẫn có thể cảm nhận được hơi ấm từ ngọn lửa thầm lặng dưới hầm sâu năm ấy - biểu tượng sinh động cho tinh thần dũng cảm, sự mưu trí, sáng tạo và lòng thủy chung son sắt của những người mẹ, người chị miền Nam hết lòng vì sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước.
Huỳnh Đông Nghi