Trong không gian trưng bày hiện vật văn hóa cộng đồng các dân tộc tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, có những hiện vật không tạo ấn tượng bởi kích thước lớn hay chất liệu quý hiếm, nhưng lại có khả năng mở ra những câu chuyện rất đặc biệt về đời sống con người. Cặp bông tai bằng lồ ô của người Mạ là một hiện vật như thế. Không quý bởi giá trị chất liệu, cặp bông tai lồ ô bình dị quý bởi câu chuyện văn hóa sâu sắc mà hiện vật ấy mang theo.
Mộc mạc, giản dị và được làm bằng vật liệu quen thuộc từ thiên nhiên, cặp bông tai lồ ô thoạt nhìn có vẻ không nổi bật nếu đặt cạnh những món trang sức được chế tác từ các chất liệu quý. Thế nhưng, ẩn sau hình dáng giản đơn và bình dị ấy là câu chuyện về một phong tục, tập quán lâu đời, một quan niệm riêng về cái đẹp, về văn hóa và cách con người sử dụng những vật liệu gần gũi với môi trường sống để tạo nên giá trị văn hóa riêng.
Khi lỗ dái tai càng lớn càng được xem là đẹp
Trong đời sống truyền thống của người Mạ, quan niệm về cái đẹp có những nét rất riêng. Một trong những biểu hiện độc đáo ấy là tục căng tai.
Trước đây, khi bé gái khoảng 7 đến 8 tuổi, gia đình thực hiện việc tạo lỗ ở dái tai để sau này có thể đeo những chiếc bông tai có kích thước lớn. Từ một lỗ nhỏ tạo ra lúc ban đầu, lỗ dái tai dần được kéo giãn to ra theo thời gian, để phù hợp với những kích cỡ của loại trang sức đặc trưng này. Theo quan niệm của người Mạ, lỗ dái tai càng to càng đẹp. Vì vậy, việc căng tai không đơn thuần là một hình thức làm đẹp, mà còn phản ánh một chuẩn mực thẩm mỹ được cộng đồng thừa nhận và truyền lại qua bao thế hệ.
Ngày nay, quan niệm ấy có thể khiến nhiều người cảm thấy xa lạ. Nhưng nếu đặt trong bối cảnh văn hóa truyền thống, tục căng tai lại là một phần gắn liền trong quá trình trưởng thành của người Mạ.
Cùng với thời gian, đôi tai được căng rộng hơn, những chiếc bông tai cũng ngày càng lớn hơn. Quá trình ấy diễn ra song song với quá trình một con người lớn lên, tiếp nhận những phong tục của cộng đồng và hình thành bản sắc của chính mình. Bởi vậy, chiếc bông tai không chỉ nằm trên đôi tai của người đeo, nó còn gắn với ký ức tuổi thơ, với gia đình và với những giá trị văn hóa được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Chất liệu bình dị kể câu chuyện về đời sống với những vẻ đẹp riêng
Ngà voi vốn được xem là vật liệu quý hiếm, khi được chế tác thành trang sức sẽ tạo cảm giác sang trọng và nổi bật. Gỗ quý mang vẻ đẹp tự nhiên của chất liệu, thể hiện sự lựa chọn và giá trị của người sở hữu. Những món trang sức ấy thường được sử dụng trong những hoàn cảnh đặc biệt sẽ góp phần tạo nên sự sang trọng và thể hiện địa vị, sự giàu có của người đeo. Riêng với cặp bông tai lồ ô lại thuộc về đời sống thường nhật.
Điểm đặc biệt của cặp bông tai đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng chính từ chất liệu lồ ô, một loại cây quen thuộc trong môi trường sống của cư dân vùng cao. Từ lâu, loại vật liệu nhẹ, dễ kiếm và dễ gia công này đã được sử dụng để chế tác nhiều vật dụng phục vụ nhu cầu đời sống thường ngày.
Từ chính loại vật liệu tưởng như rất đỗi bình thường ấy, người Mạ đã tạo nên những chiếc bông tai phục vụ nhu cầu làm đẹp, đây chính là điểm làm nên nét riêng và thú vị của hiện vật. Đó là câu chuyện về những con người sống gần gũi với thiên nhiên, biết tận dụng những gì sẵn có quanh mình để phục vụ cuộc sống thường ngày. Không cần những vật liệu xa xỉ, một đoạn lồ ô cũng có thể trở thành vật trang sức mang ý nghĩa thẩm mỹ và văn hóa. Cặp bông tai vì thế đã mang vẻ đẹp rất khác, không cầu kỳ, không phô trương mà mộc mạc, tự nhiên và dân dã.
Nếu ngà voi gợi lên sự quý giá, gỗ quý gợi lên sự sang trọng… thì lồ ô lại gợi lên sự gần gũi. Một bên là những chất liệu có giá trị vật chất, một bên là vật liệu quen thuộc với núi rừng và đời sống của cộng đồng. Khác biệt ấy không tạo ra sự đối lập về giá trị, mà cho thấy mỗi chất liệu đảm nhận một vai trò và mang một sắc thái riêng trong văn hóa trang sức.
Một đoạn lồ ô của núi rừng, qua bàn tay khéo léo của người Mạ đã trở thành món trang sức, mà giá trị không nằm ở chất liệu quý hiếm, nó nằm ở cách cộng đồng sử dụng và trao gởi vào đó giá trị tinh thần sâu sắc. Bông tai lồ ô gợi lên hình ảnh một đời sống gần gũi với thiên nhiên, nơi cỏ cây, hoa lá không chỉ là nguồn cung cấp thực phẩm hay vật liệu làm nhà, mà là những chất liệu để con người tạo ra cái đẹp. Một chiếc bông tai bằng lồ ô vì thế có thể kể câu chuyện về văn hóa của cả một dân tộc: kể về núi rừng, nơi cây lồ ô mọc lên; kể về bàn tay con người biết lựa chọn và chế tác vật liệu; kể về quan niệm thẩm mỹ của cộng đồng và kể về một lối sống trong đó con người không tách rời khỏi tự nhiên…
Từ món trang sức đời thường đến giá trị văn hóa hiện vật bảo tàng
Nếu trước đây bông tai gắn với một người đeo cụ thể, một gia đình và một hoàn cảnh sử dụng cụ thể, thì hôm nay những cặp bông tai như vậy đã có thể được tiếp cận bởi đông đảo công chúng.
Đứng trước hiện vật, người xem không chỉ nhìn thấy những cặp bông tai bằng lồ ô, mà có thể hình dung về một phong tục, tập quán làm đẹp độc đáo trước đây của người Mạ, về những bé gái bắt đầu căng tai từ khi còn nhỏ, về quan niệm “lỗ dái tai càng to càng đẹp”; về sự khác biệt giữa trang sức sử dụng hằng ngày và trang sức trong những dịp đặc biệt… Quan trọng hơn, hiện vật giúp chúng ta nhận ra rằng, văn hóa không chỉ nằm trong những lễ hội lớn, những công trình kiến trúc hay những nghi thức trang trọng, mà còn nằm ngay trong những vật dụng rất đỗi nhỏ bé và đời thường.
Cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, nhiều phong tục, tập quán truyền thống đã thay đổi hoặc đứng trước nguy cơ mai một. Những tập quán từng rất quen thuộc với cộng đồng có thể dần ít xuất hiện trong cuộc sống hiện đại. Trong hoàn cảnh ấy, mỗi hiện vật được sưu tầm, hiến tặng và bảo quản tại bảo tàng đều có ý nghĩa như một mảnh ký ức được giữ lại.
Cặp bông tai lồ ô của người Mạ không phải là món đồ có giá trị bởi sự đắt đỏ của chất liệu. Giá trị ẩn chứa trong những câu chuyện về tuổi thơ và quá trình trưởng thành, quan niệm về cái đẹp, về sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên, về cách một cộng đồng tạo nên cái đẹp từ những vật liệu giản dị nhất và trên hết, đó là câu chuyện về bản sắc văn hóa mà những hiện vật ấy mang theo. Trong không gian Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, cặp bông tai lồ ô đã trở thành hiện vật phản ánh một phần ký ức, để những thế hệ tiếp nối có thể nhìn thấy, tìm hiểu và cảm nhận rõ hơn về một nét văn hóa độc đáo từng hiện diện trong đời sống người Mạ.
Văn Thắng