Trong số những cổ vật quý giá được phát hiện tại khu mộ táng Tà Lú (xã Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng) vào năm 2020, có một hiện vật vô cùng đặc biệt, mang giá trị lịch sử và mỹ thuật độc đáo: chiếc khuyên tai bằng vàng cổ.
Sau khi được phát hiện bởi những người dân làm rẫy, khu mộ táng Tà Lú đã nhiều lần bị đào trộm cổ vật, khiến địa tầng bị xáo trộn nham nhở. Trong bối cảnh ấy, đoàn công tác của Bảo tàng Bình Thuận (cũ) đã không quản ngại khó khăn, tỉ mỉ tìm kiếm từng mảnh vỡ lịch sử còn sót lại.
Ban đầu, chiếc khuyên tai nằm lẫn lộn trong bùn đất, bị bám bẩn dày đặc đến mức không rõ hình thù. Tuy nhiên, sau khi tiến hành xử lý vệ sinh và bảo quản cẩn thận, lớp bùn đất trôi đi, để lộ ra ánh vàng lấp lánh, cùng những đường nét chạm khắc vô cùng tinh xảo.
Chiếc khuyên tai này dạng vòng tròn có khe hở, đường kính 2,2cm, độ dày 0,6 cm, trên thân có các đường gờ nổi. Hiện vật được chế tác hết sức kỳ công, phản ánh tư duy thẩm mỹ và kỹ nghệ thủ công bậc thầy của người xưa:
- Cấu trúc tạo hình độc đáo: Hiện vật có dáng hình tròn dẹt (gợi liên tưởng đến hình bánh xe hoặc chiếc bánh donut) với một lỗ trục rỗng lớn ở tâm. Điểm đặc sắc nhất là phần thân được chạm khắc các đường khía rãnh sâu, tạo thành các múi nổi khối đều đặn quanh chu vi. Các múi vàng xếp nếp đồng tâm, uốn cong mềm mại từ viền ngoài rồi thu nhỏ dần khi hướng vào lòng lỗ xỏ, tạo nên hiệu ứng thị giác chuyển động liên hoàn, bắt mắt.
- Vẻ đẹp của thời gian: Hiện vật mang sắc vàng ánh kim đặc trưng của chất liệu vàng cổ. Dù đã trải qua hàng thế kỷ chôn vùi trong lòng đất, bề mặt hiện vật vẫn lưu lại những vết mòn mịn cùng các mảng bám oxit, trầm tích màu xám đen lắng đọng sâu trong các kẽ rãnh. Đây là những chứng tích rõ nét, mang lại giá trị khoa học và khảo cổ học sâu sắc.
- Kỹ thuật chế tác: Để tạo ra một tác phẩm hoàn hảo như thế này, các nghệ nhân xưa đã phải làm chủ những kỹ thuật phức tạp bao gồm đúc khuôn, chạm khắc nổi và đánh bóng bề mặt. Sự đồng đều tuyệt đối giữa các múi khía là minh chứng cho một nền công nghệ kim hoàn đã phát triển tới đỉnh cao.
Việc phát hiện chiếc khuyên tai vàng tại Lâm Đồng, một địa bàn miền núi nhưng lại mang phong cách đặc trưng của văn hóa Óc Eo vùng đồng bằng, đặt ra nhiều câu hỏi lớn cho các nhà khoa học về mối quan hệ giao thoa văn hóa và thương mại cổ đại.
Đáng chú ý, phần lớn hiện vật tại khu mộ táng Tà Lú đã bị những kẻ đào trộm lấy đi. Nhưng thật may mắn, nhà sưu tập Nguyễn Ngọc Ẩn đã kịp thời sưu tầm và lưu giữ được một chiếc khuyên tai có hình dáng, chất liệu tương tự. Nhiều khả năng, chiếc khuyên tai của Bảo tàng Bình Thuận và chiếc của nhà sưu tập Nguyễn Ngọc Ẩn chính là một cặp hoàn chỉnh bị thất lạc.
Qua nghiên cứu đối sánh, loại hình khuyên tai khía rãnh này từng được phát hiện ở nhiều nền văn hóa cổ đại khác nhau trong khu vực: Tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (số 1 Tràng Tiền, Hà Nội), ở không gian trưng bày “Óc Eo - Phù Nam” đang lưu giữ một chiếc tương tự. Trong bộ sưu tập trang sức vàng Trà Veo 3 - Lâm Thượng - Quảng Ngãi, cũng có một chiếc khuyên tai như vậy và đã được công nhận là bảo vật quốc gia, năm 2020. Tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (The Met - Mỹ), trong bộ sưu tập trang sức vàng cổ Trung Java (Indonesia), cũng sở hữu 2 chiếc có kiểu dáng tương đồng.
Sự xuất hiện của chiếc khuyên tai vàng Tà Lú không chỉ làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa tại địa phương, mà còn là mắt xích quan trọng mở ra các hướng nghiên cứu mới về con đường trao đổi sản vật, kỹ nghệ kim hoàn giữa cư dân các vùng cao nguyên với nền văn hóa Óc Eo - Phù Nam và các quốc gia cổ đại trong khu vực Đông Nam Á.
Xuân Hùng