Trong đời sống văn hóa truyền thống của đồng bào M’nông, nghề dệt thổ cẩm không chỉ đáp ứng nhu cầu may mặc, sinh hoạt mà còn thể hiện sự khéo léo, óc sáng tạo và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong đó, mền đắp là một sản phẩm dệt thủ công độc đáo, gắn bó với đời sống thường ngày, đồng thời phản ánh phong tục, tập quán và đời sống tinh thần của người M’nông trên vùng đất Lâm Đồng.
Nghề dệt còn góp phần tạo nên nguồn trao đổi hàng hóa trong cộng đồng. Những tấm vải, chiếc mền được dệt công phu có thể dùng để đổi lấy lương thực, thực phẩm, công cụ lao động và những tài sản có giá trị như chiêng, ché,... Vì vậy, người phụ nữ M’nông không chỉ giữ vai trò trong việc duy trì nghề dệt truyền thống, mà còn góp phần tạo dựng kinh tế gia đình và gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc.
Trước đây, giống như nhiều dân tộc khác ở Tây Nguyên như Ê Đê, Mạ, Xơ Đăng, Cơ Tu…, một bộ phận người M’nông có tập quán canh tác nương rẫy và di chuyển nơi cư trú theo điều kiện sản xuất. Đời sống sinh hoạt truyền thống tương đối giản dị. Trang phục thường ngày của nam giới chủ yếu là khố, nữ giới là váy. Nhà ở phổ biến là nhà trệt, bên trong có những chiếc sạp tre làm nơi nghỉ ngơi, sinh hoạt. Bếp lửa thường xuyên đỏ trong nhà không chỉ phục vụ việc nấu nướng, sưởi ấm mà còn tạo nên không gian sinh hoạt gia đình đặc trưng của đồng bào.
Nghề dệt - nét đẹp trong đời sống người phụ nữ M’nông
Theo quan niệm truyền thống của người M’nông, phụ nữ phải biết dệt vải, đàn ông phải biết đan lát. Đây không đơn thuần là sự phân công lao động trong gia đình, mà còn là tiêu chí đánh giá sự khéo léo, đảm đang của mỗi người. Đối với người phụ nữ M’nông, biết dệt vải không chỉ thể hiện sự khéo léo, đảm đang, mà còn được xem là một tiêu chí quan trọng trong quan niệm truyền thống về việc xây dựng gia đình. Những sản phẩm do chính đôi bàn tay họ làm ra không chỉ phục vụ bản thân mà còn đáp ứng nhu cầu trang phục, sinh hoạt cho các thành viên trong gia đình.
Mền đắp - sản phẩm kết tinh từ đôi bàn tay khéo léo
Từ nhu cầu giữ ấm và che phủ cơ thể trong sinh hoạt hằng ngày, người phụ nữ M’nông đã sáng tạo nên nhiều sản phẩm thổ cẩm, trong đó có mền đắp. Đây là sản phẩm dệt thủ công có từ lâu đời, thể hiện khả năng sáng tạo và kinh nghiệm tích lũy của người phụ nữ qua nhiều thế hệ.
Mền đắp truyền thống thường có hình chữ nhật, được tạo thành bằng cách dệt riêng từng tấm vải rồi khâu nối lại với nhau. Do khung dệt thủ công có kích thước nhỏ, mỗi tấm vải thường chỉ rộng khoảng 70cm, chiều dài tùy thuộc vào nhu cầu sử dụng, phổ biến từ 2,2 - 3,5m. Một chiếc mền thường được ghép từ hai đến ba tấm vải, tùy theo kích thước và mục đích sử dụng. Đặc biệt, kích thước mền còn được cân nhắc dựa trên số lượng thành viên trong gia đình.
Để hoàn thành một chiếc mền đắp, người phụ nữ phải trải qua nhiều công đoạn công phu, từ trồng bông, thu hoạch, tách hạt, kéo sợi, nhuộm màu, đến mắc sợi và đưa lên khung dệt. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì và kinh nghiệm của người thực hiện.
Tùy vào độ phức tạp của hoa văn và kỹ thuật dệt, thời gian hoàn thành một chiếc mền cũng khác nhau. Những chiếc mền có hoa văn đơn giản thường dệt từ khoảng ba đến bốn tháng. Trong khi, những sản phẩm có họa tiết cầu kỳ, đòi hỏi kỹ thuật cao có thể mất từ một năm đến một năm rưỡi mới hoàn thành. Thời gian này còn phụ thuộc vào quỹ thời gian lao động, sinh hoạt và tay nghề của từng người dệt.
Không phải gia đình nào cũng có người biết dệt, hoặc đủ điều kiện để tự làm ra một chiếc mền. Vì vậy, những gia đình có nhu cầu sử dụng thường trao đổi bằng sản phẩm nông nghiệp như lúa, ngô, hay vật nuôi có giá trị như trâu, bò, hoặc phải mua bằng tiền. Điều đó cho thấy, mền đắp không chỉ là vật dụng thiết yếu, mà còn từng là một sản phẩm có giá trị trong đời sống kinh tế truyền thống của người M’nông.
Hoa văn, màu sắc và những giá trị văn hóa ẩn chứa
Mền đắp của người M’nông có nhiều kích cỡ, kiểu dáng và hoa văn khác nhau, phù hợp với từng mục đích sử dụng. Những chiếc mền có hoa văn đơn giản thường được dùng trong sinh hoạt hằng ngày của các thành viên trong gia đình. Những chiếc mền được dệt cầu kỳ, trang trí công phu thường dành để tiếp đãi khách quý, sử dụng trong các dịp lễ nghi hoặc làm vật phẩm trong lễ mừng thọ ông bà. Đặc biệt, những chiếc mền có màu sắc và hoa văn đẹp, do chính người mẹ hoặc người phụ nữ trong gia đình dệt nên, còn được chuẩn bị làm của hồi môn cho con gái khi đi lấy chồng.
Ngoài công năng làm vật dụng đắp giữ ấm, mền còn được sử dụng trong một số nghi lễ truyền thống hoặc làm vật phủ, đắp lên thi thể người đã khuất. Qua đó cho thấy, chiếc mền hiện diện trong nhiều chặng đường của đời người, từ sinh hoạt thường ngày đến những sự kiện quan trọng trong đời sống gia đình và cộng đồng.
Điểm đặc sắc của mền đắp M’nông còn thể hiện ở hệ thống hoa văn và màu sắc trang trí. Các họa tiết thường gắn với môi trường tự nhiên, hoạt động lao động, sinh hoạt và thế giới quan của cộng đồng. Mỗi đường nét, hình khối không chỉ tạo nên vẻ đẹp cho sản phẩm, mà còn phản ánh tư duy thẩm mỹ, tâm tư và khát vọng của người nghệ nhân.
Trong kỹ thuật nhuộm sợi truyền thống, người M’nông biết tận dụng các nguyên liệu có nguồn gốc từ tự nhiên để tạo màu. Chẳng hạn, củ nghệ được sử dụng để tạo màu vàng, vỏ cây krưm (lộc vừng) được dùng để tạo màu xanh. Từ những sợi chỉ ban đầu, qua bàn tay khéo léo và kinh nghiệm của người phụ nữ, các gam màu được phối hợp, sắp xếp thành những dải hoa văn đặc trưng trên nền vải.
Khi dệt, nghệ nhân thường kết hợp các sợi chỉ màu với sợi chỉ đen, sắp xếp theo chiều dọc thành từng mảng, tạo nên bố cục hoa văn đã được lựa chọn từ trước. Trong quá trình dệt, những sợi chỉ ngang tạo thành các dải hoa văn nổi bật trên bề mặt vải, góp phần làm tăng tính thẩm mỹ và nét đặc trưng của sản phẩm.
Trong các sản phẩm mền đắp truyền thống, màu đỏ và màu đen là hai gam màu được sử dụng phổ biến. Theo quan niệm được lưu truyền trong cộng đồng, màu đỏ tượng trưng cho khát vọng, ý chí vươn lên và tình yêu; màu đen gắn với đất đai, nơi con người sinh ra, sinh sống và trở về sau khi kết thúc vòng đời. Sự kết hợp giữa hai màu sắc không chỉ tạo nên vẻ đẹp hài hòa, mà còn hàm chứa những quan niệm sâu sắc của người M’nông về con người, thiên nhiên và cuộc sống.
Mền đắp - dấu ấn văn hóa trong đời sống truyền thống
Không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt, mền đắp còn gắn với những câu chuyện về phong tục và tập quán của người M’nông. Theo lời kể của một số người cao tuổi trong cộng đồng M’nông, xưa kia mền đắp còn được sử dụng làm vật che chắn cho các chàng trai khi tham gia chiến đấu bảo vệ bon, làng. Khi đó, tấm mền được gấp lại thành nhiều lớp theo chiều dọc, quấn quanh eo, vắt chéo qua phía trước ngực và hai bên vai rồi cố định phía sau. Cách sử dụng này tạo thành một lớp che chắn cho phần thân trên, góp phần hạn chế tác động của tên, giáo, mác trong những cuộc giao tranh.
Việc sử dụng sản phẩm dệt trong nhiều mục đích khác nhau không chỉ cho thấy tính đa dụng của nghề dệt truyền thống, mà còn thể hiện sự khéo léo, sáng tạo và khả năng thích ứng linh hoạt của người M’nông với điều kiện sinh hoạt trong đời sống trước đây.
Ngày nay, trước những thay đổi của đời sống xã hội, trang phục và vật dụng sinh hoạt hiện đại ngày càng phổ biến, nghề dệt thổ cẩm truyền thống cũng đứng trước không ít khó khăn. Tuy nhiên, những chiếc mền đắp M’nông vẫn là sản phẩm mang giá trị văn hóa đặc sắc, lưu giữ kỹ thuật dệt thủ công, kinh nghiệm sử dụng nguyên liệu tự nhiên, nghệ thuật phối màu và những quan niệm văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Mỗi chiếc mền không chỉ là thành quả của nhiều tháng, thậm chí nhiều năm lao động cần mẫn, mà còn chứa đựng tình cảm, sự khéo léo và tâm huyết của người phụ nữ M’nông. Qua từng đường dệt, hoa văn và sắc màu, chiếc mền góp phần tái hiện đời sống sinh hoạt, phong tục tập quán và bản sắc văn hóa của cộng đồng người M’nông, một trong những cộng đồng cư dân lâu đời trên vùng đất Tây Nguyên nói chung và Lâm Đồng nói riêng.
Bảo tồn nghề dệt và những sản phẩm thổ cẩm truyền thống, trong đó có mền đắp, vì thế không chỉ là gìn giữ một nghề thủ công, mà còn là bảo vệ những giá trị văn hóa phi vật thể quý báu của người M’nông, góp phần làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa các dân tộc trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng.
Đoàn Nhân