Có những hiện vật không mang hào quang của vàng son, cũng không gắn với những sự kiện làm thay đổi dòng chảy lịch sử. Những hiện vật ấy lặng lẽ hiện diện như những vật chứng của đời sống thường nhật, lưu giữ ký ức về những nếp sinh hoạt, phong tục, nét ứng xử tinh tế đã từng thấm sâu vào tâm hồn người Việt. Chiếc hộp đựng trầu cau tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng là một hiện vật như thế.
Trải qua nhiều thập niên, bề mặt gỗ đã in hằn dấu thời gian, lớp khảm xà cừ không còn nguyên vẹn như thuở ban đầu, nhưng chính những điều ấy lại khiến hiện vật trở nên có hồn hơn, góp phần làm nổi bật giá trị của hiện vật. Hộp đựng trầu cau như đang kể lại câu chuyện về một Đà Lạt xưa, với những nét đẹp văn hóa truyền thống từng hiện diện trong mỗi mái ấm Việt nơi miền đất cao nguyên. Không chỉ là vật dụng sinh hoạt quen thuộc, chiếc hộp còn phản ánh nghệ thuật chế tác đồ gỗ mỹ nghệ và phong tục ăn trầu của người Việt trong giai đoạn cận - hiện đại.
Hiện vật được chế tác bằng gỗ, có dạng trụ tròn, đường kính 21,5cm, cao 11cm, gồm nắp đậy và một khay tròn chia thành bảy ngăn nhỏ để đựng các thành phần của bộ trầu cau. Theo hồ sơ lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, chiếc hộp từng thuộc sở hữu của cụ ông Cung Văn Được (sinh năm 1932, quê tại làng Kim Lũ, nay thuộc quận Hoàng Mai, Thành phố Hà Nội). Sau khi vào Đà Lạt sinh sống năm 1974, ông đã mua chiếc hộp tại chợ Đà Lạt vào cuối năm ấy để bổ sung vào bộ sưu tập cá nhân. Cụ đã cẩn trọng nâng niu suốt nhiều thập niên trước khi trao tặng lại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng vào năm 2012, để gìn giữ và phát huy giá trị.
Trong văn hóa truyền thống Việt Nam, miếng trầu từ lâu đã vượt lên trên giá trị của một vật phẩm sinh hoạt, để trở thành biểu tượng của lễ nghĩa, sự hiếu khách và tình cảm cộng đồng. Nếu miếng trầu mở đầu cho mỗi cuộc gặp gỡ, thì chiếc hộp đựng trầu chính là nơi lưu giữ nét đẹp văn hóa ứng xử đã gắn bó với nhiều thế hệ người Việt. Từ bao đời nay, tục ăn trầu hiện diện trong các nghi lễ cưới hỏi cũng như trong những buổi gặp gỡ thường ngày. Vì vậy, hộp đựng trầu cau không chỉ là vật dụng cất giữ cau trầu, mà còn được chế tác công phu, gửi gắm trong đó quan niệm thẩm mỹ cùng những ước vọng về cuộc sống thanh bình, sung túc và viên mãn.
Quan sát hiện vật, có thể nhận thấy nghệ nhân đã lựa chọn kỹ thuật khảm xà cừ trên nền sơn đen - một kỹ thuật đạt đến trình độ tinh xảo trong mỹ nghệ Việt Nam vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Những mảnh xà cừ được cắt ghép tỉ mỉ, mài nhẵn rồi khảm chìm vào mặt gỗ, tạo nên hiệu ứng ánh sáng óng ánh, biến đổi sắc màu theo từng góc nhìn. Mặc dù nhiều mảng khảm đã bong tróc theo thời gian, bố cục trang trí vẫn đủ để người xem cảm nhận sự khéo léo cùng trình độ thẩm mỹ cao của người thợ thủ công. Sự kết hợp hài hòa giữa nền sơn trầm mặc và sắc óng ánh của xà cừ tạo nên vẻ đẹp sang trọng nhưng kín đáo, rất đặc trưng cho những đồ gia dụng của tầng lớp trung lưu và trí thức đô thị một thời.
Bao quanh nắp và thân hộp là những ô trang trí mềm mại, xen kẽ các dải hồi văn chữ Vạn chạy liên tục. Trong từng ô là những bức tranh phong cảnh thu nhỏ, với hình ảnh ngôi nhà cổ ẩn mình dưới tán cây, ghềnh đá, dòng nước, mây trời và cánh chim đang sải cánh giữa khoảng không. Không nhằm tái hiện một địa danh cụ thể, những hình ảnh ấy phản ánh lý tưởng thẩm mỹ của nghệ thuật phương Đông, nơi con người và thiên nhiên hòa quyện trong sự hài hòa, tĩnh tại. Ngôi nhà nép mình dưới những khóm cây, cụm đá và mây nước gợi lên vẻ đẹp thanh bình của một miền quê yên ả, cùng hình ảnh hoa lá đồng thời thể hiện khát vọng về cuộc sống an nhiên, thuận hòa với thiên nhiên.
Đặc biệt, ở một số mảng khảm có thể nhận thấy hình ảnh hai nhân vật đứng trong khuôn viên sân vườn, bên cạnh cây cổ thụ và những khối đá cảnh. Dáng người khoan thai, trang phục truyền thống cùng bố cục thiên nhiên xung quanh đã tạo nên mô típ quen thuộc trong mỹ thuật Á Đông: con người tìm đến sự thanh thản giữa thiên nhiên, coi đạo đức, sự tĩnh tại và lối sống hài hòa là những giá trị để hướng tới.
Xen giữa các bức tranh phong cảnh là những dải hồi văn chữ Vạn được khảm liên hoàn, tạo thành các mảng hình học cân đối. Trong văn hóa và mỹ thuật truyền thống phương Đông, hồi văn chữ Vạn không chỉ tạo nhịp điệu cho bố cục trang trí mà còn mang ý nghĩa cát tường, sự trường tồn và viên mãn. Việc kết hợp với mô típ này góp phần tạo nên một tổng thể hài hòa cho hiện vật, đồng thời gửi gắm những quan niệm tốt đẹp về sự bền vững và hạnh phúc trong đời sống gia đình.
Nắp hộp là điểm nhấn nghệ thuật nổi bật của hiện vật. Chính giữa là một bức tranh lớn với hình ảnh hai nhân vật trong không gian sân vườn, bao quanh bởi hoa lá, đá cảnh, chim trời và cây cổ thụ, tất cả được giới hạn trong đường viền tròn kép. Bố cục tập trung vào trung tâm rồi lan tỏa ra xung quanh, tạo cảm giác cho người xem như đang chiêm ngưỡng một bức họa thủy mặc thu nhỏ. Dù đã nhuốm màu thời gian, từng mảnh xà cừ vẫn phản chiếu ánh sáng dịu nhẹ, làm nổi bật chiều sâu nghệ thuật và giá trị thẩm mỹ của hiện vật.
Không chỉ mang giá trị về nghệ thuật chế tác, chiếc hộp còn gợi mở những ký ức về đời sống cư dân Đà Lạt của một thời đã qua. Cuối năm 1974, khi những khu chợ của phố núi vẫn còn lưu giữ nhiều sản phẩm thủ công truyền thống, cụ ông Cung Văn Được đã tìm thấy chiếc hộp này và gìn giữ như một phần kỷ niệm gắn với hành trình lập nghiệp của mình tại Đà Lạt. Hơn nửa thế kỷ qua, chiếc hộp vẫn được bảo quản cẩn thận trong gia đình trước khi trở thành hiện vật để Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng lưu giữ và lan tỏa giá trị đến công chúng. Hành trình ấy khiến chiếc hộp không chỉ là một vật dụng sinh hoạt, mà đã trở thành vật chứng của dòng chảy ký ức đô thị Đà Lạt - nơi những cộng đồng cư dân từ nhiều vùng miền đã mang theo bản sắc văn hóa quê hương, để cùng bồi đắp nên diện mạo văn hóa của thành phố cao nguyên.
Ngày nay, tục ăn trầu đã dần lùi vào miền ký ức, những chiếc hộp đựng trầu cau dần trở nên hiếm gặp. Chúng không chỉ phản ánh những nét đẹp văn hóa của người Việt, mà còn là nguồn tư liệu quý giúp nhận diện trình độ mỹ nghệ, thị hiếu thẩm mỹ và đời sống tinh thần của cộng đồng trong quá khứ. Thông qua công tác sưu tầm, bảo quản và phát huy giá trị hiện vật, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng góp phần gìn giữ những ký ức văn hóa của địa phương. Đồng thời tạo điều kiện để công chúng tiếp cận gần hơn với các giá trị lịch sử - văn hóa được lưu giữ qua từng hiện vật. Mỗi hiện vật vì thế không chỉ kể câu chuyện của quá khứ mà còn trở thành cầu nối giữa di sản với đời sống đương đại, góp phần lan tỏa tình yêu lịch sử - văn hóa đến cộng đồng.
Trong hành trình khám phá những giá trị di sản, đôi khi chính những hiện vật bình dị nhất lại để lại dư âm sâu lắng nhất. Chiếc hộp đựng trầu cau không phô trương vẻ lộng lẫy, nhưng đủ sức đưa người xem trở về với không gian của những ngôi nhà cổ, những phiên chợ Đà Lạt xưa và những ký ức lịch sử - văn hóa đang được Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng gìn giữ. Đó là sự tri ân những người như cụ Cung Văn Được. Cụ đã qua đời nhưng tình yêu Đà Lạt, tình yêu di sản nồng cháy như còn mãi cùng các hiện vật hiến tặng với tâm huyết bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản!
Đây còn là lời mời gọi chân tình gởi đến du khách: Hãy đến với Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng để tận mắt chiêm ngưỡng, cảm nhận vẻ đẹp của từng hiện vật và để được lắng nghe những câu chuyện về một miền ký ức vẫn còn nguyên giá trị trong dòng chảy của thời gian.
Hoàng Hiền