Lịch sử hình thành và phát triển đô thị Đà Lạt không chỉ được ghi dấu qua những công trình kiến trúc, quy hoạch giao thông hay các khu dân cư, mà còn được phản ánh sinh động đời sống thường nhật của cư dân qua những vật dụng. Theo dòng di cư của những người từ khắp các vùng miền đến cao nguyên Lâm Viên, nhiều vật dụng sinh hoạt đã trở thành những “chứng tích vật chất”, lưu giữ ký ức về nếp sống, tập quán và thị hiếu thẩm mỹ của một thời kỳ lịch sử. Trong đó, chiếc âu (liễn) gốm Lái Thiêu tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng là một hiện vật tiêu biểu, góp phần phản ánh quá trình giao lưu văn hóa giữa các vùng miền, cũng như đời sống vật chất của cư dân Đà Lạt vào giữa thế kỷ XX.
Chiếc âu là sản phẩm của dòng gốm Lái Thiêu, một trung tâm sản xuất gốm nổi tiếng của vùng Bình Dương hình thành và phát triển mạnh từ giữa thế kỷ XIX. Trong lịch sử gốm Nam Bộ, Lái Thiêu được biết đến với những sản phẩm gia dụng có chất lượng cao, kiểu dáng đa dạng và phong cách trang trí mang đậm dấu ấn giao thoa văn hóa Việt - Hoa. Những sản phẩm từ các lò gốm nơi đây đã được phân phối rộng rãi đến nhiều vùng miền khác nhau, trong đó có khu vực Tây Nguyên.
Hiện vật được tạo tác hoàn toàn bằng kỹ thuật bàn xoay truyền thống, một phương pháp đòi hỏi người thợ phải có tay nghề cao để kiểm soát hình dáng, độ cân đối và độ dày của sản phẩm. Cấu trúc của chiếc Âu gồm hai bộ phận riêng biệt là thân âu và nắp đậy. Phần nắp có dạng hình chóp nón với núm tròn ở đỉnh, thuận tiện cho việc cầm nắm để đậy và mở nắp âu. Thân âu được thiết kế với miệng hơi khum, bụng phình rộng, đáy thu nhỏ kết hợp cùng chân đế choãi, tạo sự cân bằng và vững chắc trong quá trình sử dụng. Âu có trọng lượng khoảng 3kg, chiều cao chỉ khoảng 20 cm, cùng kích thước nhỏ gọn, cho thấy sự kết hợp hài hòa giữa công năng và tính thẩm mỹ trong thiết kế đồ gia dụng truyền thống.
Giá trị thẩm mỹ nổi bật của chiếc âu nằm ở nghệ thuật trang trí và kỹ thuật tạo men đặc trưng của gốm Lái Thiêu. Toàn bộ bề mặt âu được phủ lớp men trắng ngà, tạo cảm giác mộc mạc nhưng vẫn trang nhã. Trên nền men ấy, các nghệ nhân sử dụng men xanh lam để thể hiện những họa tiết hoa lá cách điệu bằng nét vẽ phóng khoáng, giàu biểu cảm. Đây là phong cách trang trí quen thuộc của gốm Nam Bộ, đồng thời cho thấy sự tiếp thu và sáng tạo từ truyền thống mỹ thuật gốm Trung Hoa. Dù không tuân thủ những quy chuẩn khắt khe về đối xứng hay bố cục như nhiều dòng gốm cung đình, các họa tiết vẫn tạo nên nhịp điệu thị giác hài hòa, mang lại vẻ đẹp gần gũi và giàu sức sống.
Một trong những giá trị đáng chú ý là hiện vật bảo tồn khá nguyên vẹn lớp men và hoa văn sau nhiều thập niên tồn tại. Điều này không chỉ phản ánh chất lượng kỹ thuật của các lò gốm Lái Thiêu, mà còn góp phần cung cấp nguồn tư liệu trực quan quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử nghề gốm Nam Bộ trong giai đoạn cận - hiện đại.
Dưới góc nhìn lịch sử - văn hóa, chiếc âu không đơn thuần là một vật dụng dùng để đựng thực phẩm hay bảo quản đồ dùng trong gia đình. Sự hiện diện của sản phẩm gốm Lái Thiêu trong đời sống cư dân Đà Lạt cho thấy những mối liên kết kinh tế và văn hóa giữa vùng đồng bằng Nam Bộ với khu vực cao nguyên. Thông qua các tuyến giao thương, những sản phẩm thủ công truyền thống đã vượt qua khoảng cách địa lý để trở thành một phần trong đời sống sinh hoạt của cư dân địa phương. Bên cạnh đó, hiện vật cũng phản ánh trình độ tiêu dùng và nhu cầu thẩm mỹ của tầng lớp trung lưu tại Đà Lạt trong giai đoạn giữa thế kỷ XX. Trong bối cảnh đô thị Đà Lạt ngày càng phát triển, các gia đình không chỉ quan tâm đến giá trị sử dụng của đồ dùng sinh hoạt, mà còn chú trọng đến vẻ đẹp và tính nghệ thuật của chúng. Những sản phẩm gốm được chế tác công phu như chiếc âu này vì thế đã trở thành lựa chọn phổ biến trong nhiều gia đình.
Hành trình lưu giữ hiện vật cũng góp phần làm phong phú thêm giá trị lịch sử của nó. Theo hồ sơ hiện vật, chiếc Âu được nhà sưu tập Nguyễn Minh Tú sưu tầm từ một gia đình sinh sống tại khu vực ấp Ánh Sáng vào những năm 1990. Đến ngày 13/11/2021, hiện vật chính thức được chuyển giao lại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng. Từ một vật dụng gắn bó với đời sống gia đình, chiếc Âu đã trở thành tài sản văn hóa chung của cộng đồng, phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Ngày nay, chiếc âu gốm Lái Thiêu được trưng bày trong không gian “Đà Lạt xưa”, như một lát cắt sinh động về đời sống của cư dân đô thị cao nguyên trong thế kỷ XX. Hiện vật không chỉ giúp công chúng hiểu thêm về lịch sử nghề gốm Nam Bộ, mà còn góp phần tái hiện bức tranh giao lưu văn hóa giữa các vùng miền, phản ánh sự hình thành và phát triển của đời sống vật chất tại Đà Lạt. Qua đó, chiếc Âu trở thành một nguồn tư liệu quý cho nghiên cứu lịch sử địa phương, đồng thời là cầu nối giúp thế hệ hôm nay tiếp cận gần hơn với những giá trị lịch sử, văn hóa được lưu giữ qua từng hiện vật của một thời đã qua.
Hoàng Hiền