Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Cây nêu trong đời sống của người K’Ho ở Lâm Đồng

Với người dân tộc thiểu số Tây Nguyên nói chung và người Kơ Ho ở Lâm Đồng nói riêng, cây nêu không chỉ là biểu tượng của sự sống, sự kết nối giữa con người với trời đất, với các vị thần linh (Yàng), mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết, nơi gửi gắm những ước mơ, khát vọng hòa hợp với thiên nhiên, hướng tới một cuộc sống tốt đẹp và bình yên.

Cây nêu xuất hiện ở hầu khắp các lễ hội lớn của người Kơ Ho

Cây nêu - trung tâm lễ hội của người Kơ Ho ở Lâm Đồng

Nếu như người Kinh thường dựng cây nêu vào dịp Tết Nguyên đán để cầu mong năm mới may mắn, an lành, thì với người Kơ Ho ở Lâm Đồng, việc dựng cây nêu xuất hiện ở hầu hết các lễ hội lớn, như lễ gieo sạ lúa, lễ cúng dưỡng lúa, lễ mừng lúa mới, lễ cầu mưa, lễ cúng bến nước, lễ lập làng mới,…. Cây nêu là một phần không thể thiếu trong cuộc sống và việc dựng cây nêu là việc làm rất quan trọng với người Kơ Ho.

Trước khi dựng cây nêu, bon làng phải họp bàn, huy động nam giới vào rừng chọn cây. Người dựng cây nêu phải là người đàn ông có uy tín trong bon làng, am hiểu về cách dựng, trang trí cây nêu và có kinh nghiệm về cuộc sống, hiểu biết về thế giới tự nhiên.

Người Kơ Ho thường dùng 3 màu chủ đạo là đen, đỏ và trắng để trang trí cây nêu. Trong đó, màu đen tượng trưng cho đất, màu trắng tượng trưng cho trời, còn màu đỏ tượng trưng cho lửa.

Tùy theo từng lễ hội mà người Kơ Ho làm cây nêu lớn hay nhỏ, đơn giản hay công phu. Tuy đều là nghi lễ cúng Yàng, nhưng cây nêu của các lễ cúng được làm lớn hay nhỏ khác nhau. Với những lễ nghi mà vật hiến sinh là con vịt hay con dê, thì cây nêu thường được làm đơn giản hơn và có chiều cao khoảng từ 3 - 5m. Còn trong những lễ hội lớn, như mừng cây lúa bước vào thời kỳ làm đòng (Nhô Wèr), lễ cầu mưa (Nhô dơng) thì cây nêu thường được dựng cao hơn và trang trí tỉ mỉ hơn, chiều cao từ 8 - 10m. Nhìn về mặt tổng thể, cây nêu là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo và sinh động được thể hiện từ cách sắp xếp, bố trí cho đến việc trang trí các hoa văn, họa tiết một cách hài hòa.

Mỗi khi tổ chức các lễ hội nông nghiệp, người Kơ Ho thường dựng cây nêu đứng cao vút trước ngôi nhà sàn (nhà dài) truyền thống hay ngôi đình làng để mời gọi Yàng về dự, chứng kiến và chung vui với buôn làng.

Cây nêu là nơi mời gọi các vị thần linh, là trung tâm của lễ hội

Cây nêu thường có 3 tầng:

- Tầng dưới cùng tiếp đất được làm khá chắc chắn, là nơi dành cho những người cúng tế thực hiện nghi thức cúng Yàng, tạ ơn Yàng đã ban cho buôn làng được an lành, nhà nhà được ấm no, mọi người trong buôn đều khỏe mạnh. Đồng thời, khấn xin Yàng cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, vạn vật sinh sôi, nảy nở, cầu cho một năm mới phát triển và bình yên. Ngoài con vật hiến tế, họ còn dâng lên Yàng một số lễ vật, như trầm hương, con gà, chén rượu cần, trứng gà, cơm nếp…

- Tầng ở giữa là nơi trú ngụ của thần linh, đặc biệt là thần lúa, nên tầng này được trang trí rất đẹp và được làm 4 cánh cong vút, tỏa ra 4 hướng được gắn nhiều tua màu trắng tượng trưng cho hình cây lúa, bông và hạt lúa.

- Tầng trên cùng được đan một tổ chim tượng trưng cho cộng đồng đoàn kết, thống nhất. Trên tổ chim kết hình chim bồ câu ngự trị thể hiện quyền uy, sự che chở, bảo vệ và mang đến niềm vui, sự no ấm, bình yên cho buôn làng. Trên hình chim bồ câu còn được cắm lá cờ đỏ giúp cho các thần linh dễ nhận biết là buôn làng đang tổ chức lễ hội mà đến dự.

Bảo tồn và phát huy giá trị cây nêu của người Kơ Ho ở Lâm Đồng

Cây nêu hiện hữu ở hầu hết các sự kiện trọng đại của buôn làng (như lễ mừng lúa mới, lễ mừng buôn làng mới, lễ tìm ra nguồn nước mới, lễ cầu mưa…) và gia đình, dòng họ (lễ mừng tuổi người già, lễ đặt tên cho em bé, đám tang, đám cưới…). Cây nêu vừa mang tính hình tượng nghệ thuật điêu khắc, vừa là một biểu tượng tâm linh gắn kết con người với đất trời và các vị thần linh nên cây nêu đã in sâu vào tiềm thức và luôn chiếm vị trí quan trọng trong đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên nói chung và người K’Ho ở Lâm Đồng nói riêng.

Cây nêu trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng

Ngày nay, cùng với sự phát triển về kinh tế và xã hội, nhiều tập tục và nghi thức tổ chức lễ hội của đồng bào Kơ Ho ở Lâm Đồng đang dần mai một. Nhằm góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của địa phương nói chung và của đồng bào Kơ Ho ở Lâm Đồng nói riêng, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng đã dành riêng một phần trưng bày về đặc trưng văn hóa các dân tộc sinh sống lâu đời tại Lâm Đồng, trong đó có đồng bào Kơ Ho. Tại nhà trưng bày chính của Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, du khách sẽ được các hướng dẫn viên cung cấp nhiều thông tin thú vị về tổ chức xã hội, về đời sống vật chất và tinh thần của người Kơ Ho tại Lâm Đồng. Đặc biệt, du khách sẽ được trực tiếp chiêm ngưỡng những cây nêu được trang trí rất tỉ mỉ, công phu trưng bày tại đây.

Hi vọng với những nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa địa phương, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng sẽ là điểm đến lý tưởng để du khách trong và ngoài nước tham quan, tìm hiểu và nghiên cứu về lịch sử, văn hóa các dân tộc Lâm Đồng, trong đó có văn hóa của người Kơ Ho.

Phạm Thị Ngát

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Báo Dân tộc và Phát triển (2023), Cây nêu trong đời sống đồng bào DTTS Tây Nguyên.
2. Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Cây nêu trong văn hoá Tây Nguyên.
3. Báo Lâm Đồng Online (2016), Cây nêu trong tâm thức người Cơ Ho.
4. Báo Nhân dân điện tử (2024), Lễ dựng cây nêu của người Cơ Ho.
5. Báo Văn hóa điện tử (2023), Ý nghĩa cây nêu trong văn hóa tín ngưỡng của các dân tộc Tây Nguyên.
6. Tạp chí điện tử Môi trường và Cuộc sống (2022), Cây nêu - Nơi ký thác tâm linh của người Tây Nguyên.
7. Tạp chí điện tử Thiên nhiên và Môi trường (2023), Cây Nêu trong đời sống tâm linh của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên.