Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

  • hinh1.jpg
  • hinh2.jpg
  • hinh3.jpg

Giới thiệu chung

Bảo Tàng Lâm Đồng

Bảo tàng Lâm Đồng là bảo tàng tổng hợp (khảo cứu địa phương), hiện đang lưu giữ trên 15.000 hiện vật với nhiều sưu tập hiện vật độc đáo và quý hiếm. Nội dung trưng bày của Bảo tàng bao gồm các phần chính như:

Lịch sử hình thành

Ngay sau khi đất nước độc lập thống nhất, công tác bảo tồn, bảo tàng ở Lâm Đồng đã được lãnh đạo tỉnh quan tâm. Tháng 8/1975, bộ phận Bảo tồn - Bảo tàng được thành lập, trực thuộc Thành ủy Đà Lạt - với nhiệm vụ sưu tầm, gìn giữ và bảo quản những hiện vật, tư liệu có giá trị lịch sử, văn hóa của tỉnh.

MORE:
Cơ cấu tổ chức Bảo tàng Lâm Đồng

Bảo tàng Lâm Đồng được thành lập từ những ngày đầu giải phóng, trải qua hơn 40 năm hoạt động, các thế hệ cán bộ và nhân viên của bảo tàng luôn nỗ lực phấn đấu hoàn thành tốt nhiệm vụ chính trị được giao. Đội ngũ cán bộ, viên chức không ngừng trưởng thành, lớn mạnh, luôn đảm đương tốt công tác quản lý và chuyên môn nghiệp vụ.
Sau nhiều lần thay đổi về cơ cấu tổ chức, bộ máy hoạt động của bảo tàng ngày càng trở nên hoàn thiện, đáp ứng yêu cầu đòi hỏi ngày càng cao của xã hội.

Ngày 28/8/2018, UBND tỉnh Lâm Đồng đã ban hành Quyết định số 1680/QĐ-UBND về việc sáp nhập Ban quản lý di tích Cát Tiên vào Bảo tàng Lâm Đồng. Quyết định đã quy định về chức năng nhiệm vụ, bộ máy tổ chức của Bảo tàng Lâm Đồng dựa trên những đặc thù riêng của tỉnh Lâm Đồng.

  • Sơ đồ tổ chức:

MORE:
Tìm hiểu đôi nét về hình ảnh con Nghê, linh vật của người Việt xưa qua hiện vật trưng bày tại cung Nam Phương Hoàng hậu

Nghê là một linh vật đã xuất hiện trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, từ dân gian đến cung đình, góp phần làm nên một diện mạo tinh thần sống động, lạc quan và rất thân thuộc trong đời sống người Việt. Sự kết hợp giữa yếu tố hư cấu với những biểu trưng dân gian đã khiến cho các nghệ nhân dân gian có thể phát huy tối đa khả năng sáng tạo, góp phần đưa biểu tượng Nghê trong văn hóa Việt Nam lên tầm của một linh vật đặc sắc, mang tâm hồn và bản sắc Việt Nam. Đây chính là một trong những thành tố văn hóa tiêu biểu nhất của nền văn hóa Việt Nam được sáng tạo bởi các nghệ nhân dân gian và cung đình trong lịch sử văn hóa dân tộc. 

Các hình thức ngược đãi tù nhân thiếu nhi tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt

Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, nhà tù độc nhất vô nhị tại Việt Nam và có lẽ chưa từng có trên thế giới. Nhà nghiên cứu Trần Bạch Đằng khi tìm hiểu về nhà lao này đã nhận xét: “Tôi đã đọc nhiều và nghe nhiều chuyện kể về chế độ nhà tù khắc nghiệt dã man của Mỹ ngụy… Điều tôi không ngờ và chắc ít người biết là trong thế giới địa ngục trần gian ấy lại có một loại nhà lao dành cho thiếu nhi…”. Chúng ta có thể thấy “sự khắc nghiệt dã man” được tái hiện sinh động qua hình ảnh, tư liệu, hiện vật và những mô hình phục dựng tại Di tích quốc gia nhà lao thiếu nhi Đà Lạt. Qua đó, chúng ta càng trân trọng công lao to lớn của các thế hệ cha anh để đất nước có được nền độc lập, thống nhất và cuộc sống yên bình hôm nay.

Những hóa thân của thần Vishnu trong Hindu giáo và liên hệ đến hình ảnh thần Vishnu tại Di tích Khảo cổ Cát Tiên

Di tích khảo cổ Cát Tiên chịu ảnh hưởng của Hindu giáo Ấn Độ nên các kiến trúc và biểu tượng thờ của đạo Hindu thể hiện khá phổ biến ở đây, như: Linga - Yoni, tượng Ganesa,  Uma, các mảnh vàng dập nổi hoặc khắc chìm hình các vị thần Ấn giáo cũng được thể hiện khá rõ nét.

Như chúng ta đã biết, thần Vishnu là một trong ba vị thần lớn trong đạo Hindu, thể hiện trong bộ ba tam vị nhất thể (Trimurti) trên Linga cùng với thần Brahma và thần Siva. Tuy nhiên, từng vị thần hoặc hóa thân của các vị thần cũng được thể hiện độc lập trên nhiều hiện vật khác nhau.

Chương trình giáo dục, trải nghiệm “Giữ gìn nét văn hóa dân gian trong in tranh Đông Hồ” tại Bảo tàng Lâm Đồng

Thực hiện Chương trình “Đẩy mạnh các hoạt động phục vụ học tập suốt đời trong thư viện, bảo tàng, trung tâm văn hóa đến năm 2030” theo Quyết định số 1520/QĐ-TTg, ngày 09/12/2022 của Thủ tướng Chính phủ, ngày 21 tháng 3 năm 2024, Bảo tàng Lâm Đồng phối hợp cùng Trường THCS-THPT Chi Lăng thực hiện chương trình giáo dục trải nghiệm “Giữ gìn nét văn hóa dân gian trong in tranh Đông Hồ”.

Vài nét về thần Surya tại Di tích khảo cổ Cát Tiên

Hiện vật số hiệu 96.CT.G2A.87

Vào thời kỳ cổ đại, khi mà những hiểu biết của con người về thế giới tự nhiên còn rất mơ hồ, những hiện tượng tự nhiên như ánh nắng mặt trời, mưa gió, sấm chớp… luôn ẩn giấu những điều bí ẩn, kỳ diệu và mạnh mẽ. Nhiều hiện tượng tự nhiên vốn gắn liền với đời sống con người, đem lại nguồn sống, niềm vui và hạnh phúc cho muôn loài trên thế gian. Đồng thời cũng có những hiện tượng tự nhiên luôn gây cho con người bao tai họa, bất trắc khôn lường. Khi không thể lý giải các hiện tượng ấy, người xưa đã tin thế giới được tạo bởi các vị thần linh và dựa vào đó để giải thích các hiện tượng phức tạp của thế giới hiện thực, xem thế giới thần linh là chỗ dựa tinh thần của họ.

Để giải thích hiện tượng mặt trời xuất hiện vào mỗi sớm mai, tạo ra những tia nắng chói chang, gay gắt vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông, đến cuối ngày lại lặn xuống nhường chỗ cho bóng đêm. Từ sự xuất hiện theo chu kỳ nhịp nhàng sáng - tối, tạo nên nguồn sống vô tận cho muôn loài, cư dân cổ xưa đã xây dựng nên hình ảnh vị thần Mặt Trời, hay thần Surya với đầy đủ tính chất nguồn sáng vĩnh hằng của vũ trụ.

Tên gọi “Surya” bắt nguồn từ căn tự “Sur” hay “Svar” có nghĩa là “Sáng chói”, được xem là nguồn sống của vũ trụ, minh trí của tất cả sinh vật. Mặt trời là con mắt của vũ trụ, nguyên nhân tạo ra ngày và đêm. Sự tồn tại vĩnh cửu của thần Mặt Trời là nguồn gốc của thời gian. Các tinh tú trên bầu trời, hay các hiện tượng tự nhiên như mưa, gió, sấm chớp, lửa, nước đều là thành phần của ngài. Ngài là nguyên nhân của tất cả những gì hiện hữu trong quá khứ, hiện tại và tương lai. Ngài thường được mô tả là vị thần đầu đội vương miện, mình màu đồng đỏ, tóc và râu màu vàng, toàn thân tỏa hào quang chói lọi khắp nơi nơi. Ngài ngự trên chiếc xe đăc biệt chỉ có một bánh do bảy con ngựa, hoặc có khi là rồng Naga kéo.

Theo thần thoại Ấn Độ, thần Surya có bốn vợ gồm nữ thần Trí thức (Samjnâ), Hoàng hậu (Rajni), nữ thần Ánh sáng (Prabhâ) và nữ thần Bóng tối (Châya). Ngài có nhiều con, nhưng trong đó phải kể đến thần chết Yama và thần Manu. Trong bốn người vợ của ngài, nữ thần Tri thức thường được nhắc đến nhiều hơn. Truyền thuyết kể rằng, nữ thần Tri thức không chịu nổi sức nóng của thần Surya nên đã bỏ trốn vào rừng đi tu. Nữ thần nhờ các thiên thần tạo ra nàng Châya có dung mạo giống hệt mình để đánh lừa thần Surya, nhưng sau đó thần Surya đã phát hiện ra sự thật và tiếp tục tìm kiếm nữ thần Tri thức. Trước sự tìm kiếm của thần Surya, nữ thần Tri thức ngay lập tức biến thành một con ngựa cái và chạy trốn, thần Surya liền biến thành ngựa đực và đuổi theo. Sau đó, nữ thần Tri thức có mang và sinh ra thần mình người đầu ngựa Ashvins. Đây là vị thần của nhà nông và cũng là thần y chữa bệnh cho các chư thần.

Tại di tích Khảo cổ Cát Tiên, các đợt khai quật đã thu được một lượng lớn hiện vật khá phong phú về chất liệu như vàng, bạc, đá bán quý, gốm và kim loại. Nhưng ấn tượng nhất phải kể đến bộ sưu tập hiện vật vàng tại các hố thiêng trong các đền thờ. Những mảnh vàng này được người xưa dập nổi hoặc khắc chìm hình ảnh các vị thần, với vật cầm tay, hay linh vật cưỡi trong Hindu giáo. Ngoài ba vị thần chính là thần Sihva, Vishnu, Brama, còn có sự xuất hiện hình ảnh của thần Surya, Indra và nhiều vị thần khác. Tuy nhiên, chỉ có 4 hiện vật, chủ yếu phát hiện tại đền thờ 1A và đền thờ 2A thể hiện hình ảnh thần Surya.

Hiện vật mảnh vàng số hiệu 96.CT.G2A.87, phát hiện tại kiến trúc số 2A (là kiến trúc nằm trong giai đoạn sớm của di tích Khảo cổ Cát Tiên), thể hiện thần Surya ngồi trên xe kéo. Kỹ thuật khắc miết khá đơn giản, thể hình ảnh thần Surya không sắc nét. Hình ảnh thần Surya có khuôn mặt tròn, đầu đội mũ rộng vành, trên vai khoác tấm áo choàng. Tay phải gập đưa lên ngang vai, bàn tay cầm hoa sen đang nở, cuống hoa dài. Tay trái chống hông. Phần thân dưới của thần bị che khuất bởi chiếc xe một bánh thể hiện theo diện nằm ngang, đường nét cách điệu đơn giản. Bánh xe có nan hoa và trục ở giữa.

Hai hiện vật số hiệu 98.CT.G1A.16 và 98.CT.G1A.17, được khai quật tại trung tâm hố thờ kiến trúc 1A. Đây là hai hiện vật có kích thước (4cm x 2,8cm x 0,01mm) và cách thể hiện khá giống nhau, được cắt theo đề tài trang trí. Hình ảnh thần Surya được dập nổi trên mảnh vàng, có khuôn mặt vuông đầy, mũi cao, mắt không rõ, miệng rộng như đang cười. Phía sau đầu tỏa vòng hào quang hình tròn. Thần ngồi trên một chiếc xe được kéo bởi một con ngựa. Tuy nhiên hình ảnh xe ngựa được thể hiện cách điệu bằng hai bánh xe là hai hình tròn và một con ngựa đang kéo. Con ngựa trong tư thế đứng, mặt nhìn thẳng chính diện, đầu hơi cúi về phía trước, hai chân trước hơi choãi ra ngoài.

Than Surya tai di tich Cat tien 2

Hiện vật số hiệu 98.CT.G1A.17

Hiện vật thứ tư số hiệu 98.CT.G1A.32 được phát hiện tại trung tâm hố thờ kiến trúc 1A, thể hiện thần Surya đang cưỡi trên lưng ngựa khá sống động. Hiện vật còn nguyên vẹn, được cắt theo đề tài trang trí. Hình ảnh thần Surya có khuôn mặt trái xoan, búi tóc thành hai tầng, hai tay dang ra hai bên, mỗi tay cầm một búp sen đưa lên ngang đầu. Chân co lên kẹp chặt lấy hông ngựa. Ngựa đang trong tư thế đang phi nước đại, đầu cúi, bốn chân sải bước lớn.

Than Surya tai di tich Cat tien 3

Hiện vật mảnh vàng số hiệu 98.CT.G1A.32

Nhìn chung, những hiện vật vàng thể hiện hình ảnh các vị thần Hindu giáo nói chung và thần Surya nói riêng tại di tích khảo cổ Cát Tiên được thực hiện với hai kỹ thuật chính. Ban đầu là những đường nét đơn giản, thô sơ của kỹ thuật khắc miết, đại diện cho giai đoạn sớm của di tích Khảo cổ Cát Tiên. Với kỹ thuật này, các nghệ nhân xưa đã dùng vật nhọn để tạo hình trên chất liệu vàng. Do đó, những đường nét như mắt, mũi, miệng chỉ là những chấm nhỏ, vật cầm tay hay binh khí của thần mang tính tượng trưng. Điều này đôi khi gây khó khăn cho các nhà khoa học tưởng việc nhận diện các vị thần. Trong những niên đại muộn hơn, các nghệ nhân đã sử dụng kỹ thuật dập nổi. Họ tạo hình trên khuôn, sau đó mới dập khuôn lên các mảnh vàng đã được dát mỏng.

Hiện vật vàng thể hiện hình ảnh thần Surya được tìm thấy tại di tích Khảo cổ Cát Tiên cho thấy ngay từ giai đoạn sớm, thần Surya đã được các tín đồ Hindu giáo tôn thờ. Và sự tôn thờ ấy được duy trì và phát triển đến giai đoạn muộn, cụ thể là hình ảnh thần Surya xuất hiện nhiều hơn tại đền thờ 1A (thuộc thế kỷ thứ VIII sau công nguyên). Trong giai đoạn muộn, những nghệ nhân xưa đã tạo các bức tiếu tượng thần Surya đa dạng về hình ảnh, hoạt động, trạng thái. Tỷ lệ và bố cục trong một hiện vật hài hòa và cân đối đã góp phần làm nên thần Surya sống động và chân thực. Sự thể hiện thần Surya tại đền thờ 2A giai đoạn sớm, tiến đến giai đoạn muộn tại đền thờ 1A cho thấy một bước tiến dài về nhiều mặt. Nếu trong giai đoạn sớm, những nét vẽ còn đơn sơ, thì càng về sau tay nghề của nghệ nhân đã điêu luyện với các chi tiết tinh xảo hơn. Bên cạnh đó, sự phát triển rực rỡ của Thánh địa Cát Tiên trong suốt chiều dài tồn tại và phát triển của mình đã phản ánh những chuẩn tắc Balamon luôn được duy trì, gìn giữ dù cách xa về mặt địa lý và có sự bản địa hóa.

Di tích Khảo cổ Cát Tiên từng là một Thánh địa Balamon giáo được phát hiện, khai quật và nghiên cứu muộn hơn so với các di tích cùng tính chất như Óc Eo và Champa. Tuy nhiên, với sự xuất lộ một quần thể phế tích kiến trúc đồ sộ, cùng nhiều hiện vật quý giá đã khẳng định vị trí và vai trò quan trọng của di tích trong tiến trình lịch sử phát triển của vùng đất Nam Tây Nguyên và Đông Nam bộ trong quá khứ. Hiện nay, hiện vật của Di tích quốc gia đặc biệt Khảo cổ Cát Tiên được trưng bày tại hai địa điểm: Nhà trưng bày Di tích Khảo cổ Cát Tiên (xã Quảng Ngãi, huyện Cát Tiên) và Bảo tàng Lâm Đồng. Quý khách có dịp đến tham quan, tìm hiểu, nghiên cứu sẽ có cái nhìn đa chiều về di tích Khảo cổ Cát Tiên, cũng như về lịch sử vùng đất Nam Tây Nguyên.

Trần Thị Anh Phương

Tài liệu tham khảo:
1. Viện khảo cổ học, Báo cáo khai quật Khu di tích Cát Tiên (Lâm Đồng),1998.
2. TS. Nguyễn Thế Nghĩaư - TS. Doãn Chính, Lịch sử triết học: tập 1, Lịch sử cổ đại, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 2002.
3. Lê Đình Phụng - Phạm Văn Triệu, Thánh địa Cát Tiên huyền thoại và lịch sử, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 2019.